Azərbaycanlı valideyn bundan nə öyrənməlidir? KONKRET

Ekrandakı seçimdə təkcə ailə deyil, məzmunu sıralayan platforma da iştirak edir.

Uşağa telefon alanda onunla əlaqə saxlamağı, dərs materialına çıxışını, dostlarından geri qalmamasını düşünürük. Sonra həmin cihazdakı vaxtı azaltmağa çalışırıq. Amma ekranı bağlamaq barədə mübahisədən əvvəl başqa sual var: telefon açıq olanda uşağın qarşısına nə çıxır və onu kim seçir? Cihazı biz almışıq. Məzmunun bütün ardıcıllığını isə biz müəyyən etmirik.

Növbəti videonu kim seçir?

TikTok öz izahında tövsiyələrin bəyənmələr, paylaşımlar, izlənilən hesablar və videoya baxış kimi siqnallara əsaslandığını bildirir. Videonun sonadək izlənməsi də maraq göstəricisi kimi nəzərə alınır. Bu məlumatlarla növbəti məzmunun sıralanması dəyişir. Yəni ekrandakı lent sadəcə təsadüfi videolar toplusu deyil; istifadəçinin davranışına uyğun qurulan seçimdir.

Bu imkan faydalı məzmunu tapmağa kömək edə bilər. Uşaq maraqlandığı mövzu üzrə izah, yaradıcılıq nümunəsi və öyrənmək üçün yeni istiqamət görə bilər. Ancaq valideyn yalnız “neçə dəqiqə baxdın?” sualı ilə kifayətlənməsin. “Nə gördün, nə öyrəndin, səni nə narahat etdi?” sualları da söhbətin içində olsun. Eyni vaxtın necə keçirildiyi, hansı məzmunla dolduğu da önəmlidir.

Mübahisə uşağın iradəsindən böyükdür

Avropa Komissiyası 6 fevral 2026-cı ildə TikTok barədə açıqladığı ilkin qənaətdə sonsuz lent, avtomatik video oynatma, bildirişlər və fərdiləşdirilmiş tövsiyələrin yaratdığı riskləri gündəmə gətirib. Qurumun mövqeyinə görə, platformanın risk qiymətləndirməsi və qoruyucu tədbirləri yetərli deyil. Bu, həmin tarixdəki ilkin qənaətdir, yekun məhkəmə hökmü deyil. TikTok isə Reuters-ə açıqlamasında bu qiymətləndirməni əsassız saydığını və ona etiraz edəcəyini bildirib.

TikTok-un təhlükəsizlik bələdçisində ekran vaxtı həddi, fasilə xatırlatmaları, məzmun məhdudiyyəti və valideynlə hesab əlaqələndirməsi vasitələri göstərilir. Platformanın məlumatına görə, 18 yaşdan aşağı istifadəçilərin hesabları üçün gündəlik 60 dəqiqəlik hədd əvvəlcədən müəyyənləşdirilir. Bu, tibbi norma və ya bütün uşaqlar üçün təhlükəsizlik zəmanəti deyil. Bələdçi imkanların regiona və tətbiqin versiyasına görə fərqlənə biləcəyini də qeyd edir.

Komissiyanın sualı məhz bu vasitələrin təsiridir: xəbərdarlığı asanlıqla keçmək olursa, yaxud nəzarəti qurmaq valideyndən əlavə vaxt və bacarıq istəyirsə, qoruma nə dərəcədə işləyir? Azərbaycandakı ailə üçün həmin mübahisənin mənası Avropa qaydasının burada avtomatik qüvvəyə minməsi deyil. Dərs budur ki, uşağın özünü saxlamasını istəməklə yanaşı, xidmətin quruluşunu da sorğulamaq lazımdır.

Rəqəm xəbərdarlıqdır, damğa deyil

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Avropa üzrə Regional Bürosunun 2024-cü ildə açıqladığı araşdırma 2022-ci ildə 44 ölkə və regionda 11, 13 və 15 yaşlı təxminən 280 min yeniyetmənin sorğusuna əsaslanır. İştirakçıların 11 faizində sosial mediadan problemli istifadənin əlamətləri müəyyən edilib. Söhbət istifadəyə nəzarətin çətinləşməsi və gündəlik həyatda mənfi nəticələrlə müşayiət olunan davranışdan gedir. Bu, Azərbaycan uşaqları üzrə ayrıca göstərici, bütün iştirakçılara qoyulmuş klinik diaqnoz və ya yalnız TikTok-un təsiri barədə nəticə deyil.

Həmin mənbə müsbət tərəfi də göstərir: sosial mediadan çox, amma problemli əlamətlər olmadan istifadə edən yeniyetmələr daha güclü həmyaşıd dəstəyi bildirmişdilər. Buna görə bütün istifadələri bir sözlə “asılılıq” adlandırmaq düzgün deyil. Məqsəd uşağın dünyasını daraltmaq yox, imkanlardan yararlanarkən zərərdən qorunmasına kömək etməkdir. Narahatlıq varsa, təkcə ekran saatını deyil, uşağın gündəlik həyatında nəyin dəyişdiyini anlamaq lazımdır.

Mühafizə menyuda qalmamalıdır

Azərbaycanda da məsələ müzakirə olunur. Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi 18 iyun 2026-cı ildə uşaqların rəqəmsal mühitdə qorunmasına dair ictimai dinləmə keçirib. Bu, görülmüş maarifləndirmə işidir. İndi növbəti sualı verək: həmin müzakirədən valideynin evdə istifadə edə bildiyi hansı konkret vasitə yaranır? Tədbirin keçirilməsi ilə ailənin bacarıq qazanmasını eyni nəticə saymayaq.

Təklifim məktəblərdə uzun mühazirələrdən daha çox praktik görüşlərə yer verilməsidir. Valideyn öz telefonunda uyğun nəzarəti qurmağı, məxfilik seçimlərini və şikayət yolunu öyrənsin. Uşağın yaşına uyğun xidmət seçimi də izah edilsin. Bunun üçün hazırlanmış əməkdaş, vaxt və aydın təlimat lazımdır. Bir neçə məktəbdə sınaq keçirib iştirakçının sonradan eyni addımları köməksiz bacarıb-bacarmadığını yoxlamaq olar. Hesabatın əsas rəqəmi təkcə iştirakçı sayı olmasın.

Evdə isə qayda uşağın başı üzərindən verilən hökmə çevrilməsin. Yaşa uyğun sərhədləri onunla danışaq, yatmazdan əvvəl və ailə süfrəsində telefonsuz vaxt barədə razılaşaq, özümüz də həmin razılaşmaya əməl edək. Nəzarəti gizli cəzalandırma kimi yox, təhlükəsizlik tədbiri kimi izah edək. Uşaq narahat olduğu məzmunu göstərəndə ilk cavabımız onu utandırmaq olmasın. Məqsəd kömək istəmək üçün aramızda yer saxlamaqdır.

Platformadan da qoruyucu imkanları asan tapılan, yaşa uyğun və anlaşılır etməsini tələb etmək əsaslıdır. Ailənin məsuliyyəti şirkətin məsuliyyətini aradan qaldırmır. Uşağı texnologiyadan tam uzaqlaşdırmaqla daha təhlükəsiz texnologiya qurmaq eyni seçim deyil. Mənim tərəfdar olduğum yol ikincisidir: öyrənməyə və ünsiyyətə yer qalsın, təhlükəsizlik isə uşağın iradəsinə verilmiş tək tapşırıq olmasın.

Telefonu verməklə valideynlik bitmir. Ekranın arxasındakı şirkətin işi də “ayarlar mövcuddur” deməklə tamamlanmamalıdır. Uşağın nə gördüyünü yalnız telefonun içində axtarmayaq; onunla etdiyimiz söhbətdə də öyrənək. Qoruma həm işləyən təhlükəsizlik vasitəsi, həm də uşağın çəkinmədən qayıda bildiyi etimad deməkdir.

Cəsarət Bayramov