Icma.az
close
up
RU
Menu

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

Yaddaşı gücləndirən burun damcıları siçanlar üzərində sınaqdan KEÇİRİLDİ

Elxan Səmədov: Xankəndi azarkeşlərinin komandalarını öz şəhərlərində dəstəkləməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır

“Eyni tempdə davam edirik” Rui Jorje

İraola: “Belə bir şey baş verməməlidir”

"Sabah" "Sumqayıt"ı darmadağın etdi

“iPhone”un 20 illiyinə özəl model üçün iki fərqli dizayn sınaqdan keçirilir

DİN və Baş Prokurorluq 2 noyabr mitinqinin təşkilatçılarına xəbərdarlıq edib

Anthropic in səhmləri Nasdaq da ticarətin ilk günündə 17 % artıb

Tramp: Putin Ukraynadakı müharibəni diplomatik yolla bitirmək istədiyini açıq şəkildə bildirib

Bütün dövrlərin ən böyük kino ulduzu seçildi

Dövlətçilik məfkurəsinə sədaqətin təcəssümü ŞƏRH

Quba klubu ətrafında qalmaqal: FİF rəhbəri Ayaz Abdullayevin iddialarını təkzib etdi

"Barselona" ilə oyunda inanılmaz hekayələrdən birini yazmağa çalışacağıq"

YAP Nizami rayon təşkilatının növbəti yeni ərazi partiya təşkilatı təsis edilib

“Unudulmaz bir hekayə yazmağa çalışacağıq” Dambrauskas

Mən Ukraynada Prezident olsaydım... Tramp Putinlə söhbətində danışdı

Liderlər razılığa gəldi: Süni intellektin hərbi əməliyyatlara müdaxiləsi məhdudlaşdırılır

“Xəstələr bilmir hara getsin, hara qaçsın” Onkoloji müalicə ilə bağlı ÇAĞIRIŞ

Bakılı gəncin Rusiyada başına gələnlər Elnarə Qaragözova

Bakılı gəncin Rusiyada başına gələnlər Elnarə Qaragözova

Kulis.az portalından verilən məlumata görə, Icma.az xəbər yayır.

Kulis.az AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu “Ədəbi tənqid” şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, Fil.f.d., dosent Elnarə Qaragözovanın "Ulucay Akifin "Piterə həmişə qar yağır" hekayəsində mental savaş və stereotipin arxetipə dönüşümü" adlı yazısını təqdim edir.

Mədəniyyətin, tarixi şəraitin və müəyyən şərti mühitin təsiri altında formalaşan, şüurumuza nüfuz edərək dünyanı qavrayışımıza təsir göstərən stereotiplər müsbət, yaxud mənfi olmasından asılı olmayaraq dünyaya baxışı məhdudlaşdırır və qəlibləşmiş, şablon düşüncəyə, obrazlara çevrilir.

Şüurlu yanaşma və tənqidi düşüncə tələb edən, mürəkkəb və çoxşaxəli proses olan stereotiplərlə mübarizə ümumiləşdirmələrdən xüsusiləşmələrə, qloballıqdan fərdiliyə, statiklikdən dinamikliyə keçiddir. Stereotipin alt şüura keçib gələcəkdə arxetipə çerilməməsi üçün, mənfi kontekstli stereotiplərin dağıdılması üçün yeni obrazlar, yeni stereotiplər yaranmalıdır.

Bədii mətnlərdə əks olunan stereotiplər daha böyük təsirə malik olub, oxucunun dünya haqqında təsəvvürünü formalaşdıran güclü vasitəyə çevrilir. Stereotiplərdən istifadə yazıçıya oxucunu daha mütəhərrik bir şəkildə müəyyən kontekstə, auraya salmaq imkanı verir, artıq qəlibləşmiş obrazın fonundan çıxış edərək tam orijinal süjet yaratmaq, fərqli nüanslara diqqət çəkmə, vurğulama şansı yaranır. Bədii mətndə məhz stereotip obraz və düşüncəyə qarşı meydan yaradılanda müəllif ustalıqla, şablon və yenilik, qəlib və antiqəlib, şüur və altşüur arasında tarazlığı, balansı gözləyərək oxucunun gözləntiləri ilə oynaya, formalaşmış ideyaları dağıdaraq, yaxud təsdiqləyərək məlum kontekst üzərində yeni, daha mürəkkəb və çoxşaxəli obrazlar yarada bilir.

Ulucay Akifin "Piterə həmişə qar yağır" hekayəsi müasir ədəbi prosesdə ənənəvi nəsrimizin mövqeyinin hələ də möhkəm olduğunu və bu proza xəttinin uğurla davam etdiyini göstərən bariz bir nümunədir. Hekayənin əsas obrazı olan Bakılı gənc qonaq müəllifin prototipi kimi qəbul edilsə də, əslində, özündə Qafqaz, Şərq kişisinin ümumi obrazını təcəssüm etdirir.

Günəşli, qaynar Qafqazın övladı soyuq, yağışlı, Sankt-Peterburqa qədəm basdığı andan öz stereotiplərinin təcəllisini görmək arzusu və reallıq arasında çırpınır. Onun aləmində "Piterə həmişə qar yağır" və qarın yağmamasından pəjmürdə olmasının altında əslində öz mental yaddaşında qoruduğu mənzərənin pozulması qorxusu dayanır. Sevgisinə isindiyi Svetanı da, əslində, stereotip bir obrazda gördüyü üçün onunla münasibətini ciddi qəbul edə bilmir. Svetanın bacısı İrina da məhz bu stereotipi onun üzünə vurur:

"Siz niyə elə bilirsiz ki, rus qızları ancaq əylənmək üçündü? – budəfəki sualında inciklik hiss olundu.

– O nə sözdü? Mən elə fikirləşmirəm".

Hekayənin qəhrəmanı burada əks tərəfin stereotip düşüncəsi ilə üz-üzə gəldiyi üçün dərhal müdafiəyə keçir. Amma əslində bu suala verəcək bir cavabı yoxdur. Çünki hər iki cəmiyyətin uzun illər ərzində formalaşmış, qəlibləşmiş düşüncəsi bu suala cavab yeri qoymur. Çünki hər iki stereotip təfəkkür qarşı cəbhənin xarakterik xüsusiyyətlərini, obrazını teorem kimi yox, hipotetik şəkildə qavrayır. İzaha, mizaha, isbata gərək yoxdur. Qəhrəmanın hekayənin əvvəlində Svetaya verdiyi sual da, əslində, onun öz içindəki obrazın doğruluğuna bir daha əmin olmaq ehtiyacından doğur:

" – Ora İsakiev kilsəsidi. On doqquzuncu əsrdə tikilib... qırx ilə! Həm kilsədi, həm də muzey, – əli ilə ehtişamlı, qızılı günbəzli kilsəni göstərdi.

– Pravoslav kilsəsidi? – ağlıma gələn ilk sualı verdim.

– Əlbəttə! – təəccüblə mənə baxdı. Söhbətimiz kəsildi".

Gəncin "ağlına gələn ilk sual" əslində elə təhtəlşüurdan gələn doqmadır. Təhtəlşüur qorxur ki, birdən Piterə həmişə qarın yağması kimi bu doqma da səhv çıxar. Qəhrəmanı təəcübləndirən əsas məqamlardan biri də qonaq qaldığı evdə yeni il ağacının olmamasıdır. Axı bu necə ola bilər? Çar Rusiyasının, sonra isə Sovet İttifaqının mirası kimi qavradığımız yeni il ağacının ona doğma məkanda olmaması qəhrəman üçün ağlasığmazdır.

Hekayənin qəhrəmanı şüurunun, təhtəlşüurunun yaşatdığı obrazın dağılmasına dözə bilmir. Və məhz onun təklifi ilə yeni il ağacı alınır:

"– Sizin evdə yolka yoxdu? – soruşdum.
– Deyəsən, yoxdu, – bir az fikirləşib cavab verdi.

– Yolkasız bayram olar?! Gəl, balaca da olsa, birini alaq.

Etiraz eləmədən razılaşdı, böyük suvenir mağazalarından birinə girdik. Yolkanı mən, bəzəklərini və işıqlarını Sveta seçdi".

Hekayənin qəhrəmanı üçün Sveta sadəcə bir şimal şəfəqidir, onun saf görünən sevgisinin xəyanətkar potensiallı olması da Piterə daim qarın yağması qədər böyük bir ehtimaldır. Bu ehtimalı yoxa çıxaracaq yeganə məqam Piterə qarın yağmamasıdır. Və hekayənin qəhrəmanı Svetanın otağındakı naməlum kişi ilə qucaqlaşdığını əks etdirən şəkli gördüyünü məhz Piter qarını görənə qədər görməzdən gələ bilir, ancaq o məqama qədər susa bilir:

"Qarın içində itən baxışlarımı bəyaz ənginlikdən güclə yayındırıb Svetaya zilləndim:

– O şəkildəki kişi kimdi?".

Beləliklə, Ulucay Akifin "Piterə həmişə qar yağır" hekayəsi yalnız mövzu, dil və üslub baxımından ənənəvi, doğma deyil. Əslində bizə, oxucuya doğma gələn əsas məqam mətnin alt qatı, təhtəlşüurdan gələn obrazlar, hər iki cəmiyyətin yaradıb yaşatdığı stereotiplərdir.

Ulucay Akifin yaratdığı qəhrəmanın ən əsas, ən önəmli, yeni və fərqli cəhəti isə obrazın öz içində ikiləşməsi, ənənəvi düşüncə ilə yeni baxış cəhdinin çarpışmasını göstərə bilməsidir. Qəhrəmanın altşüuru ilə şüuru savaşır, sonda yenə də kiçik bir qığılcımla, bir simvolla – Piterə səfərin əvvəlindən gözlənilən qarın yağması ilə altşüur önə keçir, stereotipin arxetipə doğru yolu başlayır.

“Mənə Şəhrizadın nağılın danış” adlı kitab çap olunub Detektiv roman oxumaq ayıbdırmı? - Qismət Rüstəmov Siyahıdan silinən ulduz - Rafael Hüseynov
Daha ətraflı məlumat və yeniliklər üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:292
embedMənbə:https://kulis.az
archiveBu xəbər 08 Aprel 2025 11:32 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

20 Noyabr 2026 01:32see342

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

20 Noyabr 2026 06:19see313

Yaddaşı gücləndirən burun damcıları siçanlar üzərində sınaqdan KEÇİRİLDİ

20 Noyabr 2026 00:00see276

Elxan Səmədov: Xankəndi azarkeşlərinin komandalarını öz şəhərlərində dəstəkləməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır

20 Noyabr 2026 00:06see264

“Eyni tempdə davam edirik” Rui Jorje

20 Noyabr 2026 21:10see260

İraola: “Belə bir şey baş verməməlidir”

20 Noyabr 2026 21:35see250

"Sabah" "Sumqayıt"ı darmadağın etdi

20 Noyabr 2026 21:17see248

“iPhone”un 20 illiyinə özəl model üçün iki fərqli dizayn sınaqdan keçirilir

20 Noyabr 2026 22:20see246

DİN və Baş Prokurorluq 2 noyabr mitinqinin təşkilatçılarına xəbərdarlıq edib

20 Noyabr 2026 06:10see243

Anthropic in səhmləri Nasdaq da ticarətin ilk günündə 17 % artıb

20 Noyabr 2026 07:19see239

Tramp: Putin Ukraynadakı müharibəni diplomatik yolla bitirmək istədiyini açıq şəkildə bildirib

20 Noyabr 2026 22:14see235

Bütün dövrlərin ən böyük kino ulduzu seçildi

20 Noyabr 2026 22:37see234

Dövlətçilik məfkurəsinə sədaqətin təcəssümü ŞƏRH

20 Noyabr 2026 21:27see228

Quba klubu ətrafında qalmaqal: FİF rəhbəri Ayaz Abdullayevin iddialarını təkzib etdi

20 Noyabr 2026 22:29see223

"Barselona" ilə oyunda inanılmaz hekayələrdən birini yazmağa çalışacağıq"

20 Noyabr 2026 22:21see219

YAP Nizami rayon təşkilatının növbəti yeni ərazi partiya təşkilatı təsis edilib

20 Noyabr 2026 20:43see219

“Unudulmaz bir hekayə yazmağa çalışacağıq” Dambrauskas

20 Noyabr 2026 21:24see219

Mən Ukraynada Prezident olsaydım... Tramp Putinlə söhbətində danışdı

20 Noyabr 2026 22:29see209

Liderlər razılığa gəldi: Süni intellektin hərbi əməliyyatlara müdaxiləsi məhdudlaşdırılır

20 Noyabr 2026 21:29see202

“Xəstələr bilmir hara getsin, hara qaçsın” Onkoloji müalicə ilə bağlı ÇAĞIRIŞ

20 Noyabr 2026 17:30see200
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri