Icma.az
close
up
RU
Menu

PR də strateji planlaşdırma: uğurlu kommunikasiya necə qurulur?

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

Xərçəngdən sonra ən böyük qorxu: Xəstəlik təkrarlanmasın deyə nə etməli?

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

Ən çox qazanan televiziya aktyorları...

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

Xaçmazda ev yandı, 90 yaşlı sahibəsi həlak oldu

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin dövlət idarəçiliyi

Bu ilin büdcəsində niyə profisit yaranıb?

Mərkəzi Gömrük Hospitalında “Blue Code sisteminin tətbiqi və təkmilləşdirilməsi” mövzusunda maarifləndirici tədbir keçirilib

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

Bu ərazidə yeni üç mərtəbəli məktəb TİKİLƏCƏK 9 milyonluq LAYİHƏ

2027 ci ildən Bakıya köç daha da artacaq?

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

Litva, İslandiya və Estoniya yığmalarından inamlı qələbə Millətlər Liqası

Faiq Qarayev beynəlxalq turnirdə iştirak edəcək Azərbaycanın voleybol millisinin üzvləri ilə görüşüb FOTO

Dişlər yaddaş kartımızdır?

Bakılı gəncin Rusiyada başına gələnlər Elnarə Qaragözova

Bakılı gəncin Rusiyada başına gələnlər Elnarə Qaragözova

Kulis.az portalından verilən məlumata görə, Icma.az xəbər yayır.

Kulis.az AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu “Ədəbi tənqid” şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, Fil.f.d., dosent Elnarə Qaragözovanın "Ulucay Akifin "Piterə həmişə qar yağır" hekayəsində mental savaş və stereotipin arxetipə dönüşümü" adlı yazısını təqdim edir.

Mədəniyyətin, tarixi şəraitin və müəyyən şərti mühitin təsiri altında formalaşan, şüurumuza nüfuz edərək dünyanı qavrayışımıza təsir göstərən stereotiplər müsbət, yaxud mənfi olmasından asılı olmayaraq dünyaya baxışı məhdudlaşdırır və qəlibləşmiş, şablon düşüncəyə, obrazlara çevrilir.

Şüurlu yanaşma və tənqidi düşüncə tələb edən, mürəkkəb və çoxşaxəli proses olan stereotiplərlə mübarizə ümumiləşdirmələrdən xüsusiləşmələrə, qloballıqdan fərdiliyə, statiklikdən dinamikliyə keçiddir. Stereotipin alt şüura keçib gələcəkdə arxetipə çerilməməsi üçün, mənfi kontekstli stereotiplərin dağıdılması üçün yeni obrazlar, yeni stereotiplər yaranmalıdır.

Bədii mətnlərdə əks olunan stereotiplər daha böyük təsirə malik olub, oxucunun dünya haqqında təsəvvürünü formalaşdıran güclü vasitəyə çevrilir. Stereotiplərdən istifadə yazıçıya oxucunu daha mütəhərrik bir şəkildə müəyyən kontekstə, auraya salmaq imkanı verir, artıq qəlibləşmiş obrazın fonundan çıxış edərək tam orijinal süjet yaratmaq, fərqli nüanslara diqqət çəkmə, vurğulama şansı yaranır. Bədii mətndə məhz stereotip obraz və düşüncəyə qarşı meydan yaradılanda müəllif ustalıqla, şablon və yenilik, qəlib və antiqəlib, şüur və altşüur arasında tarazlığı, balansı gözləyərək oxucunun gözləntiləri ilə oynaya, formalaşmış ideyaları dağıdaraq, yaxud təsdiqləyərək məlum kontekst üzərində yeni, daha mürəkkəb və çoxşaxəli obrazlar yarada bilir.

Ulucay Akifin "Piterə həmişə qar yağır" hekayəsi müasir ədəbi prosesdə ənənəvi nəsrimizin mövqeyinin hələ də möhkəm olduğunu və bu proza xəttinin uğurla davam etdiyini göstərən bariz bir nümunədir. Hekayənin əsas obrazı olan Bakılı gənc qonaq müəllifin prototipi kimi qəbul edilsə də, əslində, özündə Qafqaz, Şərq kişisinin ümumi obrazını təcəssüm etdirir.

Günəşli, qaynar Qafqazın övladı soyuq, yağışlı, Sankt-Peterburqa qədəm basdığı andan öz stereotiplərinin təcəllisini görmək arzusu və reallıq arasında çırpınır. Onun aləmində "Piterə həmişə qar yağır" və qarın yağmamasından pəjmürdə olmasının altında əslində öz mental yaddaşında qoruduğu mənzərənin pozulması qorxusu dayanır. Sevgisinə isindiyi Svetanı da, əslində, stereotip bir obrazda gördüyü üçün onunla münasibətini ciddi qəbul edə bilmir. Svetanın bacısı İrina da məhz bu stereotipi onun üzünə vurur:

"Siz niyə elə bilirsiz ki, rus qızları ancaq əylənmək üçündü? – budəfəki sualında inciklik hiss olundu.

– O nə sözdü? Mən elə fikirləşmirəm".

Hekayənin qəhrəmanı burada əks tərəfin stereotip düşüncəsi ilə üz-üzə gəldiyi üçün dərhal müdafiəyə keçir. Amma əslində bu suala verəcək bir cavabı yoxdur. Çünki hər iki cəmiyyətin uzun illər ərzində formalaşmış, qəlibləşmiş düşüncəsi bu suala cavab yeri qoymur. Çünki hər iki stereotip təfəkkür qarşı cəbhənin xarakterik xüsusiyyətlərini, obrazını teorem kimi yox, hipotetik şəkildə qavrayır. İzaha, mizaha, isbata gərək yoxdur. Qəhrəmanın hekayənin əvvəlində Svetaya verdiyi sual da, əslində, onun öz içindəki obrazın doğruluğuna bir daha əmin olmaq ehtiyacından doğur:

" – Ora İsakiev kilsəsidi. On doqquzuncu əsrdə tikilib... qırx ilə! Həm kilsədi, həm də muzey, – əli ilə ehtişamlı, qızılı günbəzli kilsəni göstərdi.

– Pravoslav kilsəsidi? – ağlıma gələn ilk sualı verdim.

– Əlbəttə! – təəccüblə mənə baxdı. Söhbətimiz kəsildi".

Gəncin "ağlına gələn ilk sual" əslində elə təhtəlşüurdan gələn doqmadır. Təhtəlşüur qorxur ki, birdən Piterə həmişə qarın yağması kimi bu doqma da səhv çıxar. Qəhrəmanı təəcübləndirən əsas məqamlardan biri də qonaq qaldığı evdə yeni il ağacının olmamasıdır. Axı bu necə ola bilər? Çar Rusiyasının, sonra isə Sovet İttifaqının mirası kimi qavradığımız yeni il ağacının ona doğma məkanda olmaması qəhrəman üçün ağlasığmazdır.

Hekayənin qəhrəmanı şüurunun, təhtəlşüurunun yaşatdığı obrazın dağılmasına dözə bilmir. Və məhz onun təklifi ilə yeni il ağacı alınır:

"– Sizin evdə yolka yoxdu? – soruşdum.
– Deyəsən, yoxdu, – bir az fikirləşib cavab verdi.

– Yolkasız bayram olar?! Gəl, balaca da olsa, birini alaq.

Etiraz eləmədən razılaşdı, böyük suvenir mağazalarından birinə girdik. Yolkanı mən, bəzəklərini və işıqlarını Sveta seçdi".

Hekayənin qəhrəmanı üçün Sveta sadəcə bir şimal şəfəqidir, onun saf görünən sevgisinin xəyanətkar potensiallı olması da Piterə daim qarın yağması qədər böyük bir ehtimaldır. Bu ehtimalı yoxa çıxaracaq yeganə məqam Piterə qarın yağmamasıdır. Və hekayənin qəhrəmanı Svetanın otağındakı naməlum kişi ilə qucaqlaşdığını əks etdirən şəkli gördüyünü məhz Piter qarını görənə qədər görməzdən gələ bilir, ancaq o məqama qədər susa bilir:

"Qarın içində itən baxışlarımı bəyaz ənginlikdən güclə yayındırıb Svetaya zilləndim:

– O şəkildəki kişi kimdi?".

Beləliklə, Ulucay Akifin "Piterə həmişə qar yağır" hekayəsi yalnız mövzu, dil və üslub baxımından ənənəvi, doğma deyil. Əslində bizə, oxucuya doğma gələn əsas məqam mətnin alt qatı, təhtəlşüurdan gələn obrazlar, hər iki cəmiyyətin yaradıb yaşatdığı stereotiplərdir.

Ulucay Akifin yaratdığı qəhrəmanın ən əsas, ən önəmli, yeni və fərqli cəhəti isə obrazın öz içində ikiləşməsi, ənənəvi düşüncə ilə yeni baxış cəhdinin çarpışmasını göstərə bilməsidir. Qəhrəmanın altşüuru ilə şüuru savaşır, sonda yenə də kiçik bir qığılcımla, bir simvolla – Piterə səfərin əvvəlindən gözlənilən qarın yağması ilə altşüur önə keçir, stereotipin arxetipə doğru yolu başlayır.

“Mənə Şəhrizadın nağılın danış” adlı kitab çap olunub Detektiv roman oxumaq ayıbdırmı? - Qismət Rüstəmov Siyahıdan silinən ulduz - Rafael Hüseynov
Daha ətraflı məlumat və yeniliklər üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:274
embedMənbə:https://kulis.az
archiveBu xəbər 08 Aprel 2025 11:32 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

PR də strateji planlaşdırma: uğurlu kommunikasiya necə qurulur?

17 Noyabr 2026 09:13see369

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

17 Noyabr 2026 01:11see308

Xərçəngdən sonra ən böyük qorxu: Xəstəlik təkrarlanmasın deyə nə etməli?

16 Noyabr 2026 22:45see288

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

17 Noyabr 2026 04:19see287

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

16 Noyabr 2026 23:43see283

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

17 Noyabr 2026 05:32see283

Ən çox qazanan televiziya aktyorları...

16 Noyabr 2026 20:52see278

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

17 Noyabr 2026 01:42see261

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

17 Noyabr 2026 13:59see256

Xaçmazda ev yandı, 90 yaşlı sahibəsi həlak oldu

16 Noyabr 2026 20:15see251

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin dövlət idarəçiliyi

17 Noyabr 2026 23:52see250

Bu ilin büdcəsində niyə profisit yaranıb?

16 Noyabr 2026 17:35see246

Mərkəzi Gömrük Hospitalında “Blue Code sisteminin tətbiqi və təkmilləşdirilməsi” mövzusunda maarifləndirici tədbir keçirilib

17 Noyabr 2026 09:14see246

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

18 Noyabr 2026 01:28see240

Bu ərazidə yeni üç mərtəbəli məktəb TİKİLƏCƏK 9 milyonluq LAYİHƏ

16 Noyabr 2026 18:22see237

2027 ci ildən Bakıya köç daha da artacaq?

17 Noyabr 2026 23:20see232

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

17 Noyabr 2026 14:53see229

Litva, İslandiya və Estoniya yığmalarından inamlı qələbə Millətlər Liqası

16 Noyabr 2026 23:35see223

Faiq Qarayev beynəlxalq turnirdə iştirak edəcək Azərbaycanın voleybol millisinin üzvləri ilə görüşüb FOTO

17 Noyabr 2026 14:52see200

Dişlər yaddaş kartımızdır?

17 Noyabr 2026 13:42see180
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri