BAYRAQDAN MƏSULİYYƏTƏ Rəsulzadənin dövlətçilik düşüncəsi

Əliməmməd Nuriyev, 

Konstitusiya Araşdırmalar Fondunun rəhbəri

Azərbaycan siyasi fikir tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların irsi yalnız müəyyən tarixi mərhələnin hadisələri ilə deyil, formalaşdırdıqları düşüncə sisteminin zamanlararası davamlılığı ilə ölçülür. Məmməd Əmin Rəsulzadə məhz bu qəbildən olan nadir simalardandır.

O, təkcə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularından biri deyil, milli dövlətçiliyin ideya-fəlsəfi əsaslarını formalaşdırmış siyasi mütəfəkkirdir. Rəsulzadənin yazıları və çıxışları istiqlal anlayışını emosional çağırış səviyyəsindən çıxararaq hüquqi şüur, siyasi iradə və tarixi məsuliyyət müstəvisinə daşıyır.

Rəsulzadənin dövlətçilik düşüncəsinin mərkəzində istiqlal anlayışı dayanır. Lakin bu istiqlal sadəcə siyasi müstəqillik faktı kimi təqdim edilmir. O, istiqlalı nəsillər arasında ötürülən mənəvi və siyasi öhdəlik kimi dərk edirdi. Bu baxımdan “Əsrimizin Səyavuşu” əsərinin sonunda yer alan məşhur xitabət sadə şüar deyil, ideya manifesti xarakteri daşıyır: “Səndən əvvəlki nəsil yoxdan bir bayraq, müqəddəs bir ideal rəmzi yaratdı. Onu min müşkülatla ucaldaraq dedi ki: ‘Bir kərə yüksələn bayraq - bir daha enməz!’”

Bu cümlə Azərbaycan siyasi yaddaşında təkcə simvol deyil, istiqlalın təsadüfi hadisə yox, iradə və qurbanlar nəticəsi olduğunu xatırladan tarixi mövqedir.

Rəsulzadənin fikrincə, istiqlal yalnız əldə edilən hüquq deyil, onu qorumağı bacaran cəmiyyətin keyfiyyət göstəricisidir. Bayrağın enməməsi romantik arzu deyil; bu, hüquqi şüurunu və siyasi məsuliyyətini itirməyən millətin davranış nəticəsidir. Bu yanaşma Rəsulzadənin dövlətçiliyi statik vəziyyət kimi deyil, daimi sınaq prosesi kimi gördüyünü göstərir. Dövlət onun üçün hazır verilmiş mexanizm deyil, davamlı şəkildə qorunmalı və yenidən təsdiqlənməli olan siyasi quruluşdur.

Milli ideya məsələsində də Rəsulzadə sadələşdirilmiş etnik yanaşmadan uzaq dayanır. Onun üçün millət hazır verilmiş bioloji fakt deyil, formalaşan siyasi varlıqdır. 1952-ci ildə Ankarada nəşr olunan “Azerbaycan” jurnalında dərc edilmiş “Millət olmaq əzmi” məqaləsində bu fikir aydın şəkildə ifadə olunur: “Bir milliyyətin millət halına gəlməsi ümumi şüurun və kollektiv (maşeri) iradənin ortaya çıxmasına bağlıdır.”

Burada millət anlayışı passiv tarix mirası yox, şüurlu seçim və ortaq iradə nəticəsi kimi təqdim edilir. Bu yanaşma milli ideyanı hüquqdan və vətəndaşlıqdan ayırmır, əksinə onları bir-birini tamamlayan əsaslar kimi birləşdirir.

Rəsulzadə millətçilik anlayışını da dəqiqliklə ayırd edir. “Millətçilik — Patriotizm” məqaləsində o, milliyyət və millət anlayışları arasındakı fərqi belə izah edir: “Milliyyət müəyyən şərtlər nəticəsində vücuda gəlmiş statik bir varlıqdır; millət isə bu statik varlığın şüurlaşan dinamik bir şəklidir.”

Bu fikir Rəsulzadənin millətçiliyinin nə romantik nostalji, nə də ideoloji sərtlik üzərində qurulduğunu göstərir. Millət yalnız o zaman real siyasi subyektə çevrilir ki, dövlət olmaq əzmində israr etsin və bu əzmi hüquqi institutlarla möhkəmləndirsin. Bu ideya xətti birbaşa dövlətçilik fəlsəfəsinə aparır. Rəsulzadə üçün dövlət millətin üzərində dayanan güc deyil, millətin şüurlu iradəsindən doğan siyasi təşkilatlanmadır. Onun publisistik irsində azadlıq və istiqlal anlayışları daim təşkilatlanma və məsuliyyət tələbi ilə yanaşı verilir. Hürriyyət təsadüfən əldə edilən nemət yox, qorunması iradə, hüquq və institut tələb edən dəyər kimi təqdim olunur.

Rəsulzadənin sürgün illərində də bu mövqedən geri çəkilməməsi onun siyasi xadimdən çox ideya adamı olduğunu göstərir. Dövlət itirilə bilər, lakin dövlətçilik fikri itirilmədikcə tarix həmin ideyanın qayıdışı üçün zəmin yaradır. Azərbaycanın 1991-ci ildə müstəqilliyini bərpa etməsi bu baxımdan təsadüfi hadisə yox, Rəsulzadə düşüncə xəttinin tarixi davamı kimi dəyərləndirilə bilər.

Bu gün Rəsulzadənin irsi bizdən yalnız sitatları xatırlamağı deyil, düşüncə ilə davranış arasında uyğunluq tələb edir. Dövlət gücü hüquqla məhdudlaşdırılırmı, milli ideya vətəndaş məsuliyyəti ilə tamamlanırmı, istiqlal gündəlik siyasi mədəniyyətdə yaşanırmı — bu suallar onun irsinin bu gün də aktual qalmasının əsas səbəbidir.

Bu gün doğum günü olan Məmməd Əmin Rəsulzadənin irsi bir daha xatırladır ki, istiqlal tarixdə baş vermiş hadisə deyil, hər nəsil tərəfindən yenidən dərk edilməli və qorunmalı olan siyasi və mənəvi məsuliyyətdir.

"AzPolitika.info"