Bəşəriyyətin yeni oxucusu

İndi tarix bizə tamam başqa bir sual verir: sabahın ən böyük oxucusu insan olacaq, yoxsa maşın?

İnsan sivilizasiyası ilk dəfə kitabları insanların oxuması üçün deyil, maşınların öyrənməsi üçün toplamağa başlayıb.

“Anthropic” ətrafında baş verənlər təkcə bir şirkətin hüquqi mübahisəsi deyil. Bu, biliyin tarixində yeni bir mərhələnin başlanğıcıdır. Əsrlər boyu yazılmış milyonlarla kitab artıq başqa bir zəkanın formalaşması üçün istifadə olunur. Bəlkə də tarixdə ilk dəfədir ki, insan öz intellektini başqa bir intellektin təməlinə çevirir.

2021-ci ildə "OpenAI"nin keçmiş əməkdaşları tərəfindən yaradılan “Anthropic” bu gün dünyanın aparıcı Süni İntellekt şirkətlərindən biridir. Şirkətin hazırladığı Claude modeli "OpenAI"nin "ChatGPT"si və "Google"un "Gemini" sistemi ilə eyni səviyyədə rəqabət aparır. Lakin "Claude"un daha ağıllı, daha dərin düşünən və insan dilini daha yaxşı anlayan modelə çevrilməsi qarşısında gözlənilməz bir problem vardı: Süni İntellekt öyrənə bilirdi, amma öyrənmək üçün kifayət qədər keyfiyyətli mətnə ehtiyacı vardı.

İnternet ilk baxışdan sonsuz məlumat mənbəyi təsiri bağışlayır. Əslində isə internet biliklə yanaşı xaosu da saxlayır: təkrarlar, yanlış məlumatlar, reklam mətnləri, avtomatik yaradılmış məzmun və saysız-hesabsız informasiya səs-küyü. İnsan sivilizasiyasının ən sistemli düşüncə məhsulu isə hələ də kitablarda yaşayır.

Beləliklə, "Anthropic" tarixdə misli görünməmiş miqyasda kitab toplama əməliyyatına başladı.

Bu proses iki istiqamətdə aparılırdı. Bir tərəfdən, internetdə illərlə formalaşmış kölgə kitabxanalarından, o cümlədən "Library Genesis" (LibGen) kimi pirat arxivlərdən milyonlarla kitab əldə edildi. Digər tərəfdən isə dünyanın müxtəlif ölkələrindən istifadə olunmuş fiziki kitablar topdan satın alındı. Bu kitabların cildləri xüsusi hidravlik kəsicilərlə ayrılır, səhifələri yüksək sürətli sənaye skanerlərində rəqəmsallaşdırılır, sonra isə kağız nüsxələr utilizasiya edilirdi.

Bu mənzərə ilk baxışdan qəribə görünür. İnsanlar əsrlərlə kitabları qorumağa çalışmışdılar, indi isə onları məhv etməklə "əbədiləşdirirdilər". Kağız yox olurdu, amma mətn yaşayırdı. Fiziki kitab ölürdü, onun məzmunu isə serverlərdə yeni həyata başlayırdı.

Lakin hadisənin ən böyük sarsıntısı texniki deyil, hüquqi və etik müstəvidə yaşandı. Yazıçılar, müəllif birlikləri və nəşriyyatlar Anthropic-ə qarşı məhkəmə iddiaları qaldırdılar. Onların əsas arqumenti sadə idi: müəlliflərin əsərləri onların razılığı olmadan Süni İntellekt modellərinin öyrədilməsi üçün istifadə edilmişdi. Xüsusilə də pirat mənbələrdən milyonlarla kitabın əldə olunması müəllif hüquqlarının pozulması kimi qiymətləndirilirdi.

Məhkəmə isə bu məsələyə gözlənildiyindən daha incə yanaşdı. Hakim iki fərqli vəziyyəti bir-birindən ayırdı. Şirkətin qanuni şəkildə satın aldığı çap kitablarını skan edərək Süni İntellekt modelinin təlimində istifadə etməsi konkret iş üzrə "ədalətli istifadə" çərçivəsində qiymətləndirildi. Lakin "LibGen" kimi pirat mənbələrdən milyonlarla kitabın toplanaraq nəhəng rəqəmsal arxiv yaradılması müəllif hüquqları baxımından ayrıca araşdırılmalı məsələ hesab edildi və həmin hissə üzrə hüquqi mübahisə davam etdirildi.

Bu qərar XXI əsrin ən mühüm hüquqi presedentlərindən biri sayıla bilər. Məhkəmə nə "Süni İntellekt kitab oxuya bilməz" dedi, nə də "istənilən kitabı istənilən yolla əldə etmək olar". Bir tərəfdən texnoloji tərəqqinin qarşısını kəsmədi, digər tərəfdən müəllif hüquqlarının rəqəmsal dövrdə də toxunulmaz hüquq olduğunu xatırlatdı.

Ancaq bu hadisənin əsl əhəmiyyəti məhkəmə zalından daha uzağa uzanır. Tarix boyu insanlar kitabxanalar tikirdilər ki, insanlar oxusun. İsgəndəriyyə kitabxanası insan ağlını zənginləşdirmək üçün yaradılmışdı. Sonralar milli kitabxanalar, universitet fondları, daha sonra isə "Google Books" kimi layihələr eyni məqsədə xidmət etdi: biliyi insan üçün əlçatan etmək.

İndi isə tarixdə ilk dəfə kitabxanalar başqa bir zəkanın istifadəsi üçün qurulur. Bu, sadəcə texnologiyanın inkişafı deyil. Bu, biliyin funksiyasının dəyişməsidir.
Əsrlər boyu yazıçılar oxucular üçün yazırdılar. Bu gün isə onların cümlələri, bəzən öz xəbərləri və razılıqları olmadan, alqoritmlərin öyrənmə materialına çevrilir. İnsan təxəyyülünün məhsulu başqa bir intellektin düşünmə qabiliyyətini formalaşdırır. Sivilizasiya ilk dəfə biliyi insanın yaddaşını zənginləşdirmək üçün deyil, maşının idrakını qurmaq üçün toplayır.

Bəlkə də gələcəyin ən böyük kitabxanası artıq tikilməkdədir. Onun rəfləri yoxdur, divarları görünmür, qapıları açılıb-bağlanmır. O, serverlərdə yerləşən nəhəng rəqəmsal yaddaşdır və milyonlarla kitab orada insanın deyil, maşının oxumasını gözləyir. Bəşəriyyət uzun əsrlər kitab yazdı ki, insanlar daha müdrik olsunlar.
İndi isə tarix bizə tamam başqa bir sual verir: sabahın ən böyük oxucusu insan olacaq, yoxsa maşın?