Beynəlxalq məclislər Azərbaycanın strateji mövqeyini möhkəmləndirir

Prezident İlham Əliyevin Bakıda beynəlxalq konfransların iştirakçıları ilə görüşündə səsləndirdiyi tezis – Azərbaycanın mühüm beynəlxalq tədbirlərin keçirildiyi məkan olması – onilliklər boyu ardıcıl qurulan xarici siyasət strategiyanın siyasi diaqnostikasıdır.

2008-ci ildə Avropa Şurasının Mədəniyyət Nazirləri Konfransı çərçivəsində “Bakı Prosesi”nin təşəbbüsü elan edildi. Bu, Şərq və Qərb sivilizasiyaları arasında birbaşa dialoqun institusional kanalını yaratdı və sonralar mədəniyyətlərarası dialoq forumlarının daimi arxitekturasına çevrildi. Həmin ilin məntiqi davamı 2009-cu ildə Bakının İslam Dünyasının Mədəniyyət Paytaxtı elan olunması idi ki, bu da Azərbaycanı eyni vaxtda həm Avropa, həm də İslam məkanı ilə paralel identifikasiya aparan nadir dövlətlərdən birinə çevirdi.

Sonrakı xronika bu ikiqat aidiyyət xəttini ardıcıl genişləndirdi: 2012-ci ildə “Eurovision” mahnı müsabiqəsi, 2015-ci ildə ilk Avropa Oyunları Avropa-Atlantik istiqamətdə legitimlik və təşkilatçılıq qabiliyyətinin nümayişi idi. Paralel olaraq humanitar diplomatiya xətti gücləndi: Bakı Humanitar Forumu, Mədəniyyətlərarası Dialoq forumları, BMT Sivilizasiyalar Alyansının VII Qlobal Forumu. 2016-cı ilin ölkədə “Multikulturalizm ili”, 2017-ci ilin isə “İslam həmrəyliyi ili” elan edilməsi daxili siyasət ritorikası ilə xarici siyasət mövqeyinin sinxronlaşdırılması idi.

Siyasi analitik baxımdan burada iki funksional məqsəd görünür: birincisi, beynəlxalq tədbir infrastrukturunun yaradılması ölkənin qlobal gündəmdə “gecikən” deyil, “təyin edən” iştirakçıya çevrilməsini təmin etdi; ikincisi, hər tədbir özü bir mesajdır – münaqişə diskursunu mədəni-humanitar diskursla neytrallaşdırma mesajı.

* * *

İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı BMT-dən sonra ikinci ən böyük hökumətlərarası qurumdur – 57 üzv dövlət, dörd qitə və İslam dünyasının kollektiv səsi funksiyası. Təşkilatın ali orqanı olan İslam Zirvəsi dövlət və hökumət başçılarını üç ildə bir dəfə toplayır və məhz bu format Bakının gələn il ev sahibliyi edəcəyi görüşün siyasi çəkisini müəyyən edir. Azərbaycanın bu təşkilat daxilindəki təkamülü 3 mərhələdə oxunur. Birinci mərhələ – institusional inteqrasiya: ölkənin İƏT-in siyasi strukturunda təmsilçilik əldə etməsi və Bakının təşkilat tədbirlərinə ev sahibliyi etməsi. İkinci mərhələ – məsələ əsaslı mobilizasiya: Müharibə dövründə İƏT platformasından beynəlxalq ictimaiyyətə öz haqlı mövqeyini çatdırmaq üçün istifadə. Üçüncü mərhələ – transformasiya: münaqişə sonrası dövrdə təşkilat çərçivəsində kooperativ gündəliyə keçid.

Azərbaycan, İran və Türkmənistan arasında 2021-ci ilin noyabrında imzalanan təbii qaz mübadiləsi müqaviləsi 3 İƏT üzvü arasında qaz nəqlinin ikiqat artırılmasını və Bakı-İran arasında yeni kommunikasiya əlaqələrinin qurulmasını nəzərdə tuturdu ki, bu da Xəzər-Qafqaz regionunda yeni geosiyasi dinamikanın başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Azərbaycan 5 Xəzər dövlətindən biri olmaqla yanaşı, Mərkəzi Asiya regionunu əhatə edən digər beynəlxalq strukturlarda – o cümlədən Türk Dövlətləri Təşkilatında – fəal üzv kimi çıxış edir və İƏT daxilində öz təkliflərini, maliyyə məsələləri də daxil olmaqla, irəli sürür, zəruri hallarda maliyyə dəstəyini əsirgəmir. Yəni söhbət resurs-qabiliyyət əsaslı fəallıqdan gedir.

ICESCO ilə əlaqələr Azərbaycanda xüsusilə Heydər Əliyev Fondunun fəaliyyəti ilə sıx bağlıdır. Fondun qurumla əməkdaşlığı 2005-ci ildə başlamış, əməkdaşlıq protokolu isə 2007-ci ildə imzalanmışdır. Tərəflər arasında bağlanan protokollar çərçivəsində elm və mədəniyyət sahəsində birgə layihələr həyata keçirildi. Bu əməkdaşlığın əhəmiyyəti ondadır ki, o, dövlətlərarası səviyyəni aşaraq qeyri-hökumət-humanitar kanala keçir, yəni mədəni diplomatiya rəsmi protokolun əvəzinə, cəmiyyətlərarası etimadın qurulmasına yönəlir.

ICESCO xətti üzrə tədbirlərin siyasi funksiyası üçqatdır: İslam dünyasında mədəni irsin qorunması gündəliyində Azərbaycanın töhfəsi; ölkənin mədəni-tarixi irsinin beynəlxalq tanıtımı; İslam ölkələri ilə münasibətlərdə “yumşaq güc” alətinin işə salınması. Bakının 2009-cu ildə İslam Dünyasının Mədəniyyət Paytaxtı seçilməsi məhz bu alətin nə qədər erkən və effektiv işlədiyini göstərir: bu status sonralar ölkənin digər beynəlxalq tədbirlərə iddiasını beynəlxalq ictimaiyyət üçün “əvvəlcədən legitimləşdirilmiş” hala gətirdi.

* * *

2017-ci ildə Bakıda keçirilən IV İslam Həmrəyliyi Oyunları bu strategiyanın ən bariz nümunəsidir. Xronika belədir: oyunların keçirilməsi ilə bağlı müqavilə 2015-ci ilin aprelində Bakıda İslam Həmrəyliyi İdman Federasiyası ilə imzalanmışdı. Ev sahibliyi üzrə səsvermə 2013-cü il iyulun 23–24-də Ciddədə keçirilmiş, federasiyanın bayrağı isə 2013-cü il sentyabrın 22-də İndoneziyanın Palemban şəhərində III İslam Həmrəyliyi Oyunlarının açılış mərasimində Azərbaycana təhvil verilmişdi. Azərbaycan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının keçirilməsinə 1,2 milyard dollar əlavə sərmayə yönəltdi. Bu, sadəcə xərc deyil, investisiya idi, çünki yaradılan infrastruktur sonradan Avropa Oyunlarına, Formula 1 Qran-Prisinə, UEFA final oyunlarına və digər iri tədbirlərə xidmət etdi. İdman diplomatiyası burada “birdəfəlik tədbir” məntiqini aşaraq çoxillik gəlir modelinə çevrildi.

Gələn il Bakıda İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə Görüşünün keçirilməsi Azərbaycanın İƏT daxilindəki təkamülünün yeni mərhələsinə – ev sahibi statusundan gündəlik formalaşdıran statusuna keçid deməkdir. Zirvə Görüşü təşkilatın ali orqanı olduğundan, onun yekun sənədləri və qərarları təşkilatın qarşıdakı dövr üçün siyasi prioritetlərini müəyyən edən sənədlərdir.

Bu zirvənin Azərbaycan üçün üç səviyyədə strateji əhəmiyyəti var: Birinci – siyasi legitimlik səviyyəsi. 57 üzv dövlətin dövlət və hökumət başçılarını Bakıda toplamaq, ölkənin beynəlxalq hüquq subyektivliyinin və suverenliyinin İslam dünyası tərəfindən kollektiv təsdiqi deməkdir. İkinci – iqtisadi-energetik səviyyə. İƏT üzvü olan Mərkəzi Asiya və Yaxın Şərq dövlətləri ilə enerji, nəqliyyat və logistika sahəsində əməkdaşlığın dərinləşməsi üçün zirvə platforması təbii fürsətdir. Xəzər regionundakı mövcud qaz mübadiləsi və kommunikasiya dinamikası bu istiqamətdə artıq bünövrə yaradıb. Üçüncü – konseptual-humanitar səviyyə. Azərbaycanın təklif etdiyi multikulturalizm və mədəniyyətlərarası dialoq modeli İƏT-in mədəniyyət və dinlərarası harmoniya prioritetləri ilə üst-üstə düşür. Bu uyğunluq Bakıya nə yalnız İslam məkanı ilə, nə də yalnız Avropa məkanı ilə məhdudlaşmayan, hər ikisi ilə legitim münasibət saxlayan aktor kimi təşkilat daxilində “körpü qurucu” rolunu təklif etmək imkanı verir.

Prezidentin 15 sentyabr bəyanatındakı “birləşdirici, humanitar yer və rol” konsepti Azərbaycanın sülh fəlsəfəsinin praktik tərcüməsidir. Mədəniyyət paytaxtı statusundan başlayıb Qoşulmama Hərəkatı zirvəsinə, İslam Həmrəyliyi Oyunlarından qlobal iqlim gündəliyinə qədər uzanan tədbir xronikası, əslində, ardıcıl strategiyanın – coğrafi mövqeyi institusional üstünlüyə çevirmək strategiyasının mərhələləridir.

İƏT və ICESCO xətti bu strategiyanın iki müxtəlif, lakin bir-birini tamamlayan sütunudur: birincisi siyasi-iqtisadi inteqrasiya, ikincisi mədəni-humanitar etimad quruculuğu. Gələn il Bakıda keçiriləcək İƏT Zirvə Görüşü isə hər iki sütunun eyni platformada birləşdiyi düyün nöqtəsi olacaq və eyni zamanda, Azərbaycanın növbəti onillikdə qlobal sülh arxitekturasında hansı dərəcədə “məkan”dan “mərkəz”ə keçdiyini göstərəcək sınaqdır.

Şəbnəm ZEYNALOVA,
XQ-nin siyasi analitiki, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent