Beynimiz niyə bəzi xatirələri saxlayır, digərlərini isə unudur?

Hamımız xoş xatirələr toplamaq istəyirik. Bəzi anıların yaddaşımızda canlı qalmasını, bəzilərini isə unutmaq arzusundayıq. Ancaq bu, həmişə mümkün olmur. 

Qaynarinfo-nun məlumatına görə, Boston Universitetində aparılan yeni araşdırma isə göstərir ki, adi və əhəmiyyətsiz görünən anılar belə emosional bir toxunuşla yaddaşda qalıcı ola bilər. Başqa sözlə, daha çox gözəl anı toplamaq müəyyən qədər bizim əlimizdədir.

Duyğular yaddaşı gücləndirir

Beynin bəzi anıları saxlayıb, digərlərini unutmasının səbəbi emosional bağların yaddaşı gücləndirmə təsiri ilə bağlıdır. Boston Universitetinin tədqiqatçıları bildirirlər ki, zəif və ya adi anılar güclü emosional hadisələrlə əlaqələndirildikdə yaddaşda daha qalıcı olur.

Məsələn, adi bir gəzinti zamanı gördüyünüz bir quşu normalda unuda bilərsiniz. Amma həmin gəzinti zamanı sizi sevindirən bir xəbər almış olsanız, o quşun görüntüsü həmin emosional anla birləşir və daha uzun müddət yadda qalır.

Bir dələnin hərəkətindən ilham alan sual

Boston Universitetinin Reinhart Neyroelm Laboratoriyasında doktorant olan Leo Çenyanq Lin iki il əvvəl Nyu-Hempşirdə etdiyi bir səfərdə ağaclar arasında qaçışan dələləri izləyərkən bu mənzərənin yaddaşında canlı qaldığını fərq edib. Həmin gün həm o səhnəni, həm də dostlarının keçdiyi təsərrüfat heyvanlarını aydın şəkildə xatırlayıb. Bu, onun beynində bir sual doğurub: "İnsan beyni niyə bəzi sıradan anıları saxlayır, digərlərini isə unudur?"

Bu sual, "Science Advances" jurnalında dərc olunan yeni araşdırmanın mərkəzində dayanır.

Araşdırmanın məqsədi və nəticələri

Tədqiqatçılar ümid edirlər ki, bu nəticələr tədris və səhiyyə kimi sahələrdə praktik tətbiq tapacaq. Məsələn, müəllimlər bu bilgilərdən istifadə edərək şagirdlərin öyrəndiklərini daha yaxşı yadda saxlamalarına kömək edə bilər, baxıcılar isə demensiya xəstələri ilə daha səmərəli ünsiyyət qura bilər.

Araşdırmaya görə, beyin bəzi anıları mühüm təcrübələrlə əlaqələndirdikdə onları seçici şəkildə gücləndirir. Bu proses "yaddaşın artırılması mexanizmi” (memory enhancement) adlanır.

Təcrübələr göstərir ki, beyin yadda saxlanacaq anılara qərar verərkən mərhələli qiymətləndirmə sistemi işlədir. Təxminən 650 nəfərin iştirak etdiyi on müxtəlif təcrübənin nəticələri bunu sübut edib.

Yaddaş sadəcə passiv bir sistem deyil

Psixologiya və beyin elmləri üzrə professor Robert M. G. Reinhart bildirir:

"Yaddaş passiv bir qeyd cihazı deyil. Beynimiz nəyin vacib olduğuna qərar verir və emosional hadisələr kövrək xatirələri sonradan sabitləşdirə bilər".

Elm adamlarının apardığı təcrübələrdə iştirakçılara müxtəlif təsvirlər göstərilib. Bəziləri neytral, bəziləri isə mükafatla və ya emosional hadisələrlə əlaqələndirilib. Ertəsi gün edilən gözlənilməz yaddaş testində, emosional hadisədən əvvəl baş verən adi anıların daha çox xatırlandığı müşahidə olunub.

Yaddaş dəyişkəndir

Tədqiqatın müəlliflərinə görə, yaddaşımız zamanla dəyişkəndir. Həyat boyu beynimiz saysız-hesabsız məlumatı emal edir və hansını saxlayacağına qərar verir. Ən çox seçilənlər isə fərqli və emosional yüklü informasiyalardır. Bununla belə, yaddaş daim dəyişməyə açıqdır.

Elm insanları yaddaşı qorumaq və zəifləməsinin qarşısını almaq üçün müntəzəm idman, kifayət qədər yuxu, stressin azaldılması və sosial əlaqələrin möhkəmləndirilməsi kimi üsulların effektiv olduğunu bildirirlər.

Xatirələr sabit deyil, dinamikdir

Qlazqo Universitetindən bilişsel neyroelmçi Mariya Vimber bu araşdırmanın nəticələrini belə şərh edib:

"Xatirələr sabit fotoşəkillər deyil, dinamikdir. Onların taleyi sonradan baş verən hadisələrdən asılı olaraq dəyişə bilər".

Lin tapıntıların həm təhsil, həm də tibb sahəsində tətbiq oluna biləcəyinə inanır. Məsələn, bir tarix dərsi maraqlı bir fəaliyyətlə əlaqələndirildikdə, şagirdin həmin dərsi daha yaxşı xatırlaması mümkündür.

O, həmçinin demensiya xəstələrinin adi bir yaddaşı — məsələn, eynəyini masaya qoyduğu anı — "sevilən bir mahnı”, "ailə fotosu” və ya "kiçik bir hədiyyə” ilə əlaqələndirərək yadda daha güclü şəkildə saxlaya biləcəyini qeyd edib.

Heyvanlar üzərində aparılan tədqiqatlara əsasən, zəif xatirələr "etiketlənə” bilər və güclü bir hadisə ilə qarşılaşdıqda sabitləşə bilər. Bu proses "davranışsal etiketləmə” (behavioral tagging) adlanır. Lin-in fikrincə, onun tapıntıları bu nəzəriyyə ilə üst-üstə düşür.

Gələcəkdə tədqiqatçılar beynin yaddaş mexanizmlərini real vaxtda izləmək üçün beyin görüntüləmə texnologiyalarından istifadə etməyi planlaşdırırlar.

Aydın