Bir kliklə başlayan asılılıq

Dünya uşaqlar üçün sosial şəbəkə qaydalarını sərtləşdirir

Sosial şəbəkələrə daxil olmaq üçün uşağın neçə yaşında olması məsələsi artıq valideynin evdə qoyduğu qayda deyil, dövlətlərin qanunvericiliyinə düşən hüquqi məsələyə çevrilib və dünyanın müxtəlif ölkələrində eyni sual getdikcə daha sərt şəkildə səslənir: uşağı rəqəmsal platformanın yaratdığı risklərdən qorumaq üçün məsuliyyət harada bitir, platformanın kommersiya marağı harada başlayır və dövlət hansı yaş həddindən sonra uşağın sosial şəbəkəyə çıxışını məhdudlaşdırmaq hüququna malikdir?

Bu müzakirənin arxasında artıq kifayət qədər ciddi rəqəmlər var. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Avropa üzrə Regional Ofisinin 25 sentyabr 2024-cü ildə açıqladığı, 44 ölkə və regionda 11, 13 və 15 yaşlı təxminən 280 min yeniyetmənin iştirak etdiyi araşdırmaya görə, problemli sosial media istifadəsinin payı 2018-ci ildəki 7 faizdən 2022-ci ildə 11 faizə yüksəlib. Qızlarda bu göstərici 13 faiz, oğlanlarda isə 9 faiz olub. Təşkilat “problemli istifadə” dedikdə sosial şəbəkədən istifadəyə nəzarəti itirmək, istifadə etmədikdə narahatlıq keçirmək, digər fəaliyyətləri sosial mediaya qurban vermək və gündəlik həyata mənfi təsirlərin yaranması kimi asılılığa bənzər davranışları nəzərdə tutur. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Avropa üzrə regional direktoru Dr Hans Henri P. Kluge həmin məlumatların açıqlanması zamanı sosial medianın həm müsbət, həm də mənfi nəticələrinin olduğunu, lakin problemli istifadənin artmasının artıq ciddi sağlamlıq məsələsinə çevrildiyini bildirib.

Məsələ yalnız sosial şəbəkədə keçirilən saatların çoxluğundan ibarət deyil. Platformaların özləri də uşağın diqqətini mümkün qədər uzun müddət saxlamaq üçün hazırlanmış mexanizmlərdən istifadə edir: sonsuz lent, avtomatik video keçidi, fərdiləşdirilmiş tövsiyələr, bildirişlər, “like” və izləyici göstəriciləri, istifadəçini yenidən platformaya qaytaran alqoritmlər və onun maraqlarına uyğun olaraq fasiləsiz yeni məzmun təqdim edən sistemlər uşağın davranışını sadəcə müşahidə etmir, müəyyən mənada onu formalaşdırır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı da rəqəmsal mühitlərin neytral olmadığını, onların necə dizayn edildiyinin, necə idarə olunduğunun və kommersiya baxımından necə monetizasiya edildiyinin uşaqların sağlamlığına təsir göstərdiyini açıq şəkildə vurğulayır.

Amerikalı sosial psixoloq və Nyu-York Universitetinin professoru Jonathan Haidt bu məsələdə daha sərt mövqe tutan alimlərdəndir. Onun 2024-cü ildə nəşr olunmuş “The Anxious Generation” kitabında smartfon və sosial media istifadəsinin yeniyetmələrin psixi sağlamlığı və sosial inkişafı ilə əlaqəsi araşdırılır. Haidt sosial media üçün minimum yaş həddinin 16 yaşa qaldırılmasını və uşaqların daha erkən yaşlarda smartfonlardan asılı vəziyyətə düşməsinin qarşısının alınmasını müdafiə edir. 2026-cı ilin yanvarında Böyük Britaniyanın səhiyyə naziri Wes Streeting tərəfindən sosial media üzrə yaş məhdudiyyətləri məsələsində Britaniya rəsmilərinə məsləhət vermək üçün dəvət olunması onun bu müzakirədəki təsirinin göstəricilərindən biridir.

Lakin elmi müzakirə bununla bitmir və sosial medianın uşaqlar üçün yalnız zərərli olduğunu söyləmək də elmi mənzərəni həddindən artıq sadələşdirərdi. Amerika Pediatriya Akademiyasının 2026-cı il materiallarında sosial medianın uşaqlar və yeniyetmələr üçün həm faydalı, həm də zərərli nəticələr yarada bildiyi, nəticənin istifadə formasından, məzmundan və uşağın fərdi xüsusiyyətlərindən asılı olduğu qeyd edilir. Amerika Psixoloji Assosiasiyası da “problemli sosial media istifadəsi” üçün konkret əlamətlər müəyyənləşdirir: yeniyetmənin dayandırmaq istəsə də istifadəni dayandıra bilməməsi, sosial şəbəkəyə fasiləsiz çıxışı təmin etmək üçün həddindən artıq səy göstərməsi, istifadənin nəzərdə tutulduğundan daha uzun sürməsi və sosial münasibətlərə, təhsil imkanlarına zərər vurması bunların sırasındadır.

Bu fərq mühümdür, çünki hazırda müxtəlif ölkələrin qəbul etdiyi qanunlar “internet qadağası” deyil. Söhbət konkret olaraq sosial şəbəkə hesabının yaradılmasına və saxlanmasına yaş həddi qoyulmasından gedir.

Bu istiqamətdə ən sərt və artıq qüvvədə olan model Avstraliyadadır. 10 dekabr 2025-ci ildən etibarən Avstraliyada Facebook, Instagram, TikTok, Snapchat, YouTube, X, Reddit, Twitch, Threads və Kick kimi platformalar 16 yaşdan aşağı şəxslərin hesab yaratmasının və ya mövcud hesablarını saxlamasının qarşısını almaq üçün “ağlabatan tədbirlər” görməlidir. Qanun uşağın internetdən və ya bütün rəqəmsal xidmətlərdən istifadəsini qadağan etmir; hüquqi öhdəlik platformanın üzərinə qoyulur. Avstraliyanın eSafety Commissioner qurumu bildirir ki, 2025-ci ilin dekabr ayının ortalarına qədər yaş məhdudiyyəti tətbiq olunan platformalar 16 yaşdan aşağı 4,7 milyon hesabın girişini dayandırıb.

Amma Avstraliya təcrübəsi başqa bir həqiqəti də üzə çıxarıb: qanun qəbul etmək başqa, onu həyata keçirmək tamam başqa məsələdir. 2026-cı ilin avqustunda Avstraliya Senatında keçirilən araşdırma zamanı texnologiya şirkətləri ilk məlumatların ehtiyatla qiymətləndirilməsini tələb edib. eSafety Commissioner Julie Inman Grant isə tətbiqin ilk aylarında müəyyən irəliləyiş olduğunu bildirib. Eyni araşdırmada Meta 756 min, YouTube təxminən 740 min, TikTok isə 550 minə yaxın yaş məhdudiyyətli hesabı blokladığını açıqlayıb. Bununla yanaşı, şirkətlər yaşın müəyyənləşdirilməsi texnologiyalarının hələ inkişaf etdiyini və ilkin nəticələrdən yekun nəticə çıxarmağın tez olduğunu bildirib.

Bu vəziyyət qanunun qarşısına ən çətin texniki sualı çıxarır: uşağın yaşını necə müəyyənləşdirmək olar?

Əgər platforma şəxsiyyət vəsiqəsi tələb edirsə, uşağın şəxsi məlumatlarının qorunması problemi yaranır. Üz tanıma və ya yaş təxmin edən süni intellektdən istifadə edilirsə, biometrik məlumatların emalı və səhv müəyyənləşdirmə riski ortaya çıxır. Sadəcə, istifadəçinin öz yaşını yazması tələb olunursa, sistem asanlıqla aldadıla bilər. Avstraliya qanunvericiliyinin də xüsusi olaraq yaşın müəyyənləşdirilməsi üçün məxfilik qoruyucularını nəzərdə tutması təsadüfi deyil.

Fransa isə bu məsələdə daha bir maraqlı nümunə yaradıb. Ölkə parlamenti 2026-cı ilin iyulunda 15 yaşdan aşağı uşaqların sosial şəbəkələrdən istifadəsini yasaqlayan qanun qəbul etmişdi. Qanun TikTok, Instagram və digər platformalarda yaş yoxlaması mexanizmlərini nəzərdə tutur, mövcud 15 yaşdan aşağı istifadəçilərin hesablarının bağlanmasını tələb edirdi. Prezident Emmanuel Makron bu təşəbbüsü uşaqların inkişafını və sağlamlığını qorumaq məqsədi ilə dəstəkləmişdi. Lakin 14 avqust 2026-cı ildə Fransanın Konstitusiya Şurası qanunu qüvvədən saldı; məhkəmə yaş yoxlamasının necə həyata keçiriləcəyinin kifayət qədər aydın müəyyənləşdirilmədiyini, tədbirin ifadə və kommunikasiya azadlıqlarına, eləcə də şəxsi həyata həddindən artıq müdaxilə yaratdığını bildirdi. Bunun ardınca Makron qanunun hüquqi problemləri aradan qaldırılmaqla yenidən hazırlanmasını tapşırıb.

Fransa presedenti hüquqi baxımdan xüsusilə maraqlıdır, çünki burada uşaqların müdafiəsi ilə fundamental hüquqlar birbaşa toqquşub. Bir tərəfdə dövlətin uşağın sağlamlığını və təhlükəsizliyini qorumaq vəzifəsi, digər tərəfdə ifadə və kommunikasiya azadlığı, şəxsi həyatın toxunulmazlığı və internetə çıxış məsələsi dayanır. Buna görə yaş məhdudiyyəti qoymaq yalnız “uşaqları qoruyaq” məntiqi ilə həllini tapan məsələ deyil; hüquqi vasitənin məqsədəuyğun, zəruri və proporsional olması da məhkəmə nəzarətindən keçir. Fransadakı qərarın əsas məzmunu məhz bundan ibarətdir.

Norveçdə də hökumət 15 yaş həddinin tətbiqini gündəmə gətirib. UNICEF-in 2025-ci ilin yekunlarıyla bağlı sənədində Avstraliyadan sonra Norveçin 15 yaş həddi üzrə ictimai məsləhətləşməyə başladığı, Malayziyanın isə 2026-cı ildən 16 yaşdan aşağı şəxslər üçün məhdudiyyətlər tətbiq etmək niyyətini açıqladığı qeyd olunur. Avropa Parlamentinin də Aİ səviyyəsində standart olaraq 16 yaş həddinin müəyyənləşdirilməsini nəzərdə tutan, lakin hüquqi baxımdan məcburi olmayan qətnamə qəbul etdiyi göstərilir.

İndoneziyada isə 2026-cı ildə 16 yaşdan aşağı uşaqlar üçün sosial media məhdudiyyətləri tətbiq olunmağa başlayıb. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 2026-cı ilin iyulunda dərc etdiyi materialda Avstraliya, İndoneziya, Fransa və digər ölkələrdə yaş məhdudiyyətlərinin artıq dövlət siyasətinə çevrildiyi, İspaniyanın da belə məhdudiyyətləri elan etdiyi, İrlandiyanın isə Aİ tərəfdaşları ilə yaş yoxlaması sistemləri üzərində işlədiyi bildirilir.

Beləliklə, müxtəlif ölkələrdə yaş həddi 15 və 16 arasında formalaşır. Avstraliya 16 yaşı seçib, Fransa 15 yaş həddini qanunlaşdırmağa çalışıb, Norveç 15 yaş variantını müzakirə edir, İndoneziya 16 yaş həddinə keçib. Bu fərq özü də maraqlıdır: dünya hələ “düzgün yaş” məsələsində vahid hüquqi mövqeyə gəlməyib.

Azərbaycanın bu müzakirəyə daxil olması isə artıq baş vermiş faktdır.

9 iyul 2026-cı ildə Milli Məclisdə “Rəqəmsal inkişaf, süni intellekt və uşaqların sosial şəbəkə platformalarındakı zərərli təsirlərdən qorunması” mövzusunda ictimai müzakirə keçirilib. Tədbiri Milli Məclisin Xarici müdaxilələrə və hibrid təhdidlərə qarşı müvəqqəti komissiyası təşkil edib. Komissiyanın sədri Ramid Namazov bildirib ki, sosial şəbəkələrdə kiberzorakılıq, kiberqısnama, yaşa uyğun olmayan məzmun və uşaqların onlayn cinsi istismarı riski ciddi narahatlıq doğurur. Müzakirədə Milli Məclisin Ailə, qadın və uşaq məsələləri komitəsinin sədri Hicran Hüseynova, İnsan hüquqları komitəsinin sədri Zahid Oruc, Müdafiə, təhlükəsizlik və korrupsiya ilə mübarizə komitəsinin sədri Arzu Nağıyev, İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin sədri Azər Əmiraslanov, eləcə də digər deputatlar və ekspertlər iştirak ediblər.

Azərbaycan parlamentində məsələ bununla da bitməyib. 30 iyun 2026-cı ildə Milli Məclis İnzibati Xətalar Məcəlləsinə, “İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın mühafizəsi haqqında” və “Uşaqların zərərli informasiyadan qorunması haqqında” qanunlara dəyişiklikləri qəbul edib. Bu dəyişikliklərin məqsədi sosial şəbəkə platformalarında uşaqların zərərli informasiyadan qorunması üçün hüquqi mexanizmləri gücləndirməkdir.

Daha sonra hazırlanmış yeni qanun layihəsində məsələ daha konkret xarakter alıb. Milli Məclisin İnsan hüquqları komitəsinin sədri Zahid Oruc qanun layihəsinin uşaqların sosial şəbəkə platformalarından istifadəsini hüquqi baxımdan tənzimlədiyini açıqlayıb. Layihənin ən diqqətçəkən müddəalarından biri 16 yaşı tamam olmayan şəxslərin yaş məhdudiyyəti tətbiq edilən sosial şəbəkə platformalarında fərdi rəqəmsal hesab yarada bilməməsidir. Layihədə yaşın müəyyənləşdirilməsi üçün texniki mexanizmlərin də nəzərdə tutulduğu bildirilib. Burada Azərbaycanın yanaşması Avstraliya modelinə müəyyən mənada yaxınlaşır: məsuliyyət yalnız uşağın və valideynin üzərinə qoyulmur, platformanın özü də hüquqi öhdəlik daşıyan tərəfə çevrilir.

Azərbaycanın bu sahədəki mövqeyinin daha bir göstəricisi 27 fevral 2026-cı ildə Prezident İlham Əliyevin imzaladığı “Uşaqların rəqəmsal mühitdə zərərli məzmun və təsirlərdən qorunması ilə bağlı bəzi məsələlər haqqında” Sərəncamdır. Sərəncamda uşaqların sosial şəbəkələrdən qanunauyğun istifadəsi, uşaq hüquqlarının müdafiəsi və uşaqların rəqəmsal rifahı üzrə elmi tədqiqatların təşviqi ilə bağlı tədbirlər nəzərdə tutulub.

Milli Məclisdə aparılan araşdırmaların nəticələri isə məsələnin Azərbaycanda nə qədər geniş yayıldığını göstərir. Parlamentin 2026-cı il materiallarında təqdim edilən sorğu nəticələrinə görə, məktəbli uşaqlar arasında sosial mediadan istifadə göstəricisi 63 faizdir; ən çox istifadə olunan platformalar YouTube - 69 faiz, WhatsApp - 47 faiz, TikTok - 33 faiz olaraq göstərilir. Uşaqların 18 faizi sosial mediada gündə təxminən 5 saat və daha çox vaxt keçirdiyini, 24,5 faizi isə buna gündə 4 saata qədər vaxt sərf etdiyini bildirib. Bu rəqəmlər “sosial şəbəkə uşaqlar üçün zərərlidir” kimi ümumi hökm çıxarmağa imkan vermir, amma problemin miqyasını göstərir: sosial media artıq uşağın həyatında təsadüfi və epizodik fəaliyyət deyil, əhəmiyyətli vaxt aparan gündəlik davranışa çevrilib.

Azərbaycan cəmiyyətində də məsələ yalnız psixoloji sağlamlıqla məhdudlaşmır. Milli Məclisdəki müzakirələrdə kiberzorakılıq, kiberqısnama, yaşa uyğun olmayan informasiya, onlayn cinsi istismar, rəqəmsal asılılıq və uşaqların manipulyativ məzmuna məruz qalması birlikdə nəzərdən keçirilib.

Burada daha bir mühüm məqam ortaya çıxır: uşağın sosial şəbəkəyə girişinin məhdudlaşdırılması ilə onun internetdən tamamilə təcrid edilməsi eyni şey deyil. Avstraliya qanununda da bütün internet xidmətləri qadağan olunmur; təhsil, mesajlaşma və başqa xidmətlər müəyyən hallarda yaş məhdudiyyətindən kənarda qalır. Məsələn, Avstraliyanın eSafety Commissioner siyahısında WhatsApp, Messenger, Google Classroom, Roblox və YouTube Kids hazırkı qaydalara əsasən yaş məhdudiyyətli sosial media platformaları sırasına daxil edilmir. Bu yanaşma hüquqi baxımdan da əhəmiyyətlidir, çünki uşağın sosial şəbəkədən qorunması ilə onun informasiya əldə etmək, təhsil almaq, ünsiyyət qurmaq və rəqəmsal məkanda iştirak etmək hüquqları arasında sərhəd çəkilir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 2024-cü ildəki araşdırmasının daha bir nəticəsi diqqət çəkir: sosial mediadan çox istifadə edən, lakin problemli istifadə əlamətləri göstərməyən yeniyetmələr yaşıd dəstəyinin və sosial əlaqələrin daha güclü olduğunu bildiriblər. Yəni elmi mənzərə “çox istifadə = mütləq zərər” qədər sadə deyil. Əsas problem nəzarətin itirilməsi, platformanın uşağın davranışına mənfi təsiri və bunun gündəlik həyat, yuxu, təhsil və sosial münasibətlər üzərində yaratdığı nəticələrdir.

Məhz buna görə dünyada başlayan hüquqi proses sadəcə “uşaqlara telefon vermək olmaz” mübahisəsi deyil. Məsələnin mərkəzində daha böyük bir dəyişiklik dayanır: dövlətlər ilk dəfə böyük sosial media şirkətlərinə uşaqların platformalarda necə saxlandığı, yaşın necə yoxlandığı və uşaqlara hansı təhlükəsizlik standartlarının tətbiq edildiyi barədə birbaşa hüquqi məsuliyyət yükləməyə başlayır. Avstraliyada bu məsuliyyət artıq qüvvədədir, Fransada parlament bunu qanunlaşdırdı, lakin Konstitusiya Şurası hüquqi təminatların yetərli olmadığını əsas gətirərək dayandırdı, Norveçdə 15 yaş həddi müzakirə olunur, İndoneziyada 16 yaş məhdudiyyəti tətbiq edilir, Avropa İttifaqında 16 yaş həddi ətrafında siyasi müzakirə gedir. Azərbaycanda isə 16 yaşdan aşağı şəxslərin müəyyən sosial şəbəkə platformalarında fərdi rəqəmsal hesab yaratmasının məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tutan qanunvericilik prosesi artıq Milli Məclisin gündəliyinə daxil olub.

Beləliklə, “uşaq sosial şəbəkələrdən istifadə etməlidirmi?” sualı artıq əvvəlki kimi yalnız ailə daxilində həll olunmalı məsələ deyil. Bu məsələ uşaq hüquqları, şəxsi məlumatların qorunması, ifadə azadlığı, platformaların hüquqi məsuliyyəti, psixi sağlamlıq və dövlətin uşaqları rəqəmsal mühitdə qorumaq səlahiyyətlərinin kəsişdiyi mürəkkəb hüquqi sahəyə çevrilib və dünyanın müxtəlif ölkələrində qəbul edilən qanunların ortaya çıxardığı ən maraqlı nəticə də budur: sosial şəbəkələrin uşaqlar üçün təhlükəsiz olub-olmaması barədə mübahisə artıq məhkəmə və parlamentlərin masası üzərindədir. İndi hüquq sistemləri texnologiyanın özündən daha sürətlə dəyişən bir mühitdə uşağın azadlığı ilə onun müdafiəsi arasındakı sərhədi müəyyənləşdirməyə çalışır.

Kəramət QƏNBƏROV,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Sənədlərlə iş və arxiv şöbəsinin müdiri,

“Dövlət qulluğu və kadr siyasəti” kafedrasının müəllimi, beynəlxalq hüquq üzrə ekspert və beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı