Bir memarın sükutu, bir alimin səsi

Tarix bəzən susur. Daşlarda, divarlarda, həndəsi naxışlarda gizlənir. O susqunluğun içində isə əsrlərlə danışan bir fikir yaşayır. XII əsrdə Naxçıvanda ucaldılan memarlıq abidələri də məhz belə bir sükutun daşıyıcısıdır. Bu sükutun müəllifi Əcəmi Naxçıvanidir. Onun yaratdığı memarlıq dili düşüncə ilə qurulmuş formanın səssiz fəlsəfəsidir. Lakin hər böyük sükutun bir səsi olur. Əcəmi Naxçıvaninin əsrlər boyu susan memarlıq irsi XX əsrin ortalarında elmi sözə çevrilib. Bu səsin müəlliflərindən biri, məhz elə birincisi Əbdülvahab Salamzadə olub. Əməkdar elm xadimi, sənətşünaslıq doktoru, professor, memar, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü, akademik Əbdülvahab Salamzadə, Əcəmini sadəcə tarixi memar kimi deyil, sistem yaradan sənətkar, məktəb formalaşdıran intellektual şəxsiyyət kimi təqdim edib. Beləliklə, daşdan ideyaya gedən yol elmi düşüncə ilə açılıb.

2026-cı il Azərbaycan mədəniyyəti üçün təsadüfi bir təqvim ili deyil. Bu il Əcəmi Naxçıvaninin anadan olmasının 900, onun yaradıcılığını elmi əsaslarla araşdıran görkəmli sənətşünas Əbdülvahab Salamzadənin isə 110 illiyidir. 2026-cı il bu iki yubileyin mənəvi baxımdan kəsişdiyi tarix kimi diqqət çəkir. Bu kəsişmə təkcə xatırlama yox, elmi varislik və mədəni məsuliyyət məsələsidir.

Əcəmi Naxçıvaninin mürəkkəb və çoxqatlı memarlıq sisteminin elmi izahı Əbdülvahab Salamzadənin tədqiqatlarının əsas məğzini təşkil edib. Dəyərli elm adamı, Əcəmini mifləşdirməmiş, sadələşdirməmiş, səthi təriflərlə kifayətlənməyib. Əksinə, onun sənətini analitik baxışla oxuyub, memarlıq formalarının arxasında dayanan ideya və estetik prinsipləri elmi əsaslarla ortaya qoyub. Salamzadənin yanaşmasında Əcəmi irsi canlı, düşünən və danışan bir sistem kimi təqdim olunub.

Əbdülvahab Salamzadənin Əcəmi Naxçıvani yaradıcılığına münasibəti təsadüfi maraq olmayıb. Bu, məqsədli, sistemli və metodoloji baxımdan əsaslandırılmış elmi mövqe idi. Onun tədqiqatlarında Əcəmi irsi ayrı-ayrı abidələrin təsviri ilə məhdudlaşmayıb. Bu irs bütöv bir memarlıq düşüncə sisteminin ifadəsi kimi təqdim olunub. Salamzadə üçün Möminə xatun və Yusif Küseyir oğlu türbələri sadəcə orta əsr abidələri deyil, müəyyən ideya-fəlsəfi baxışın daş üzərində kodlaşdırılmış formaları olub.

Alimin "Əcəmi Əbubəkr oğlu və Naxçıvan memarlıq abidələri", "Azərbaycan memarlığının Naxçıvan məktəbi abidələri" (həmmüəllif), "Əcəmi Naxçıvani" adlı kitablarında, eləcə də orta əsr memarlıq abidələrinə həsr etdiyi fundamental əsərlərində Əcəmi sənətinə xüsusi yer ayrılması təsadüfi deyildi. Salamzadə ilk dəfə olaraq Əcəmi Naxçıvanini lokal memar çərçivəsindən çıxarmış, ümumtürk və ümumşərq memarlıq kontekstində dəyərləndirmişdi. Bu yanaşma Azərbaycan sənətşünaslığında yeni mərhələ açdı. Əcəmi artıq təkcə "Naxçıvan memarı" yox, regional memarlıq proseslərinə təsir göstərən məktəb yaradıcısı kimi təqdim olunub.

Əbdülvahab Salamzadənin metodologiyasının əsas üstünlüyü formal təsvirlə kifayətlənməməsində idi. O, memarlıq formasını ideyadan ayırmırdı. Həndəsi ornamentlərin ritmi, konstruktiv həllərin məntiqi və məkanın təşkili prinsipləri onun təhlilində estetik kateqoriyadan çox, intellektual göstərici kimi çıxış edirdi. Bu baxımdan Salamzadə Əcəmi irsini oxuyarkən memarlığı "daşlaşmış fikir" kimi qəbul etmişdi. Məhz bu yanaşma Əcəmi sənətinin mahiyyətinə ən yaxın elmi mövqe olmuşdu.

Bu gün geriyə baxanda aydın görünür ki, Əcəmi Naxçıvaninin dünya memarlıq tarixində layiqli yer tutmasında təkcə onun yaradıcılığı yox, həm də bu dahiliyi elmi əsaslarla ortaya qoyan tədqiqatçıların rolu da həlledici olub. Əbdülvahab Salamzadə bu baxımdan sadəcə tədqiqatçı deyil, memarlıq yaddaşının qoruyucusudur. O, Əcəmini zamanın unutqanlığından xilas edərək elmi dövriyyəyə qaytarıb. Məhz buna görə də bu gün Əcəmi Naxçıvaninin 900 illiyini qeyd edərkən Əbdülvahab Salamzadənin adını çəkməmək mümkün deyil. Bu, yubileylərdən daha artıq bir məsələdir. Bu, elmi vicdan məsələsidir. Çünki memarlıq abidələri öz-özünə danışmır. Onları danışdıran elm, düşüncə və məsuliyyətli tədqiqatçıdır. Əgər Əcəmi memarlıqla zaman qurub, Salamzadə bu zamanı sözə çevirən alim olub.

Bu gün Əcəmi Naxçıvaninin 900 illiyi münasibətilə keçirilən tədbirlər, səsləndirilən fikirlər fonunda bir həqiqəti unutmaq olmaz. Böyük irs yalnız xatırlanmaqla yox, anlaşılmaqla yaşayır. Əgər Əcəmi, memarlığı bir düşüncə sistemi kimi qurubsa, onu oxumaq və gələcək nəsillərə düzgün çatdırmaq elmi məsuliyyət tələb edir. Bu məsuliyyətin ölçüsünü isə vaxtilə Əbdülvahab Salamzadə müəyyənləşdirmişdi.

Salamzadənin elmi irsi bu gün də aktualdır, çünki o, memarlıq tarixini sadəcə xronoloji faktlar toplusu kimi deyil, mədəni yaddaşın fəal komponenti kimi dərk edib. Onun yanaşmasında abidə keçmişin qalıntısı yox, bu günə və gələcəyə ünvanlanan ideya olub. Məhz buna görə Salamzadə məktəbi təkcə metodoloji deyil, mənəvi məktəb, elmə vicdanla yanaşma məktəbidir.

2026-cı il fevralın 26-sı Əbdülvahab Salamzadənin doğum günü sadəcə təqvim hadisəsi deyil. Bu tarix bizə xatırladır ki, Əcəmi kimi memarları yalnız yubiley illərində deyil, daim elmi düşüncə ilə yaşatmaq lazımdır. Əks halda daş susacaq, forma məzmundan ayrılacaq, fikir isə zamanın tozunda itib gedəcək. Tarixin sükutu çox vaxt unudulmanın yox, məhz laqeydliyin nəticəsidir. Bu laqeydlik isə ən böyük itkiləri səssiz şəkildə yaradır.

Əcəmi Naxçıvani memarlıqla zamanı qurdu, daşı zamana tabe etdirdi və formaya düşüncə yüklədi. Əbdülvahab Salamzadə isə bu zamanı elmi sözə çevirdi, memarlıq yaddaşını sistemləşdirdi və onu düşüncə məkanına daşıdı. Bu gün bizim üzərimizə düşən vəzifə onların hər ikisini sadəcə xatırlamaq və anmaq deyil, bizə miras buraxdıqları irsi davam etdirməkdir. Çünki bu irs yalnız keçmişə aid deyil, bu günün və gələcəyin düşüncə ehtiyaclarına cavab verir. Memarın sükutu yalnız o zaman mənalı olur ki, alimin səsi susmasın. Əks halda daş da, söz də zaman qarşısında müdafiəsiz qalır.

Brilyant CƏFƏRLİ,

AMEA Naxçıvan Bölməsi