Böyük dövlətlərin Suriya layihələri

Suriyanın gələcəyi və regional dinamika təkcə aktorların niyyətləri ilə deyil, həm də böyük dövlətlərin tarixi prosesi, ideoloji yanaşmaları və strateji hədəfləri ilə formalaşır. Daha dərin təhlil üçün onu aşağıdakı başlıqlar altında araşdırmaq olar:
1. Suriya və Yeni Sərhədlərin Bölünmə Dinamikası Coğrafi Ayrılıq:
Suriyanın şimalında YPG-nin nəzarətində olan ərazilər, şərqdə ABŞ-ın dəstəklədiyi qüvvələrin təsiri, qərbdə isə rejimin nəzarətində olan ərazilər təbii bölünmədən xəbər verir. Bu, de-fakto sərhədlərin indi daimi dövlət strukturuna çevrilməsi ehtimalını artırır. (Heyət Təhrir əş Şam) HTŞ-nin aktiv olduğu bir bölgə olaraq İdlib fərqli bir siyasi və hərbi nizamın sınaqdan keçirildiyi bir laboratoriyadır. Bu cür təşkilatların dəstəklənməsi regional aktorların öz təsir dairələrini genişləndirmək cəhdi kimi qiymətləndirilir.
Böyük Dövlətlərin Suriya Layihələri:
ABŞ: Suriyanın şərqində enerji resurslarına yaxınlığını və İranın Şiə Aypara strategiyasını kəsmək üçün şərqdə effektiv nəzarəti saxlamağı hədəfləyir.
Rusiya: Aralıq dənizindəki Tartus və Hmeymim bazaları Rusiyanın isti dənizlərdə daimi mövcudluğu strategiyasının təməl daşıdır. Suriyanın təbii sərvətlərinə çıxış Rusiyanın bu bölgədəki qətiyyətini də gücləndirir.
İran: Şiə milisləri və yerli qruplarla qurduğu təsir xətti İranın regional ambisiyalarını göstərir. İranın strategiyası birbaşa geosiyasi qazanc əldə etməkdənsə, ideoloji üstünlük yaratmaq üzərində qurulub.
Türkiyənin dilemması: Türkiyə Suriyanın şimalında YPG təhlükəsini aradan qaldırmaq üçün əməliyyatlar həyata keçirsə də, Amerikanın regionda uzunmüddətli dəstəyi və Qərbin YPG-ni “müttəfiq” kimi yer alması bu təhlükənin aradan qaldırılmasını çətinləşdirir. Bununla belə, Ankara Suriyanın ərazi bütövlüyünü vurğulamaqla regional liderlik iddiasını davam etdirmək əzmindədir.
2. Təşkilatlar vasitəsilə kəşfiyyat müharibələri və proksi müharibəsi
HTS və Nusra təkamülü:
HTŞ-nin “Əl-Qaidə”dən ayrılaraq daha “mötədil” bir struktur kimi təqdim edilməsi Qərbin kəşfiyyat mexanizmlərinə uyğun strategiyanın həyata keçirildiyini göstərir. Britaniya kəşfiyyatının (MI6) HTŞ-ni beynəlxalq arenada legitimləşdirmək səyləri sübut edir ki, təşkilatlar təkcə sahə aktyorları deyil, həm də böyük dövlətlərin proqnozlarını təmsil edirlər.
HTŞ lideri Əbu Məhəmməd Kolaninin Qərb mediasına verdiyi açıqlamaları təşkilatı “terrorçu struktur” kimliyindən uzaqlaşdırmaq cəhdi kimi oxumaq olar. Bu, onu göstərir ki, meydanda vəkil müharibələri təkcə orduda deyil, həm də ideoloji və media səviyyəsində davam edir.
YPG və Strateji Tərəfdaşlıqlar:
YPG-nin Amerikanın dəstəyi ilə Suriyanın şimal-şərqində “idarə zonası” yaratma cəhdi Türkiyə üçün həm milli təhlükəsizlik problemi, həm də regional liderlik uğrunda mübarizədir.
Eyni zamanda, YPG-nin İrandan Əsədə axan logistika xətlərini kəsmək cəhdləri təşkilatın HTŞ ilə dolayı yolla “strateji ortaqlıq” içində olduğunu göstərir.
3. Prezident Ərdoğanın Strategiyası və Regional Diplomatiyası
Rusiya-Türkiyə balansı:
Ərdoğanın Rusiya ilə balans siyasəti Suriyada qazanclarını artırmaq baxımından əhəmiyyətli bir addımdır. Lakin Ukrayna müharibəsi Rusiyanın Suriyadakı təsirini məhdudlaşdırsa da, Türkiyəyə yeni imkanlar yaratmağa şərait yaradır.
Putinin Suriyada uzunmüddətli xərclərlə üzləşdiyi bir vaxtda Türkiyənin diplomatik manevrləri Suriyada aparıcı aktyor olmaq iddiasını gücləndirə bilər.
Qərblə balans axtarışı: Türkiyənin NATO müttəfiqi kimi Qərblə münasibətləri ilə Rusiya ilə yaxınlaşma siyasəti arasında qurduğu balans regional liderlik modelinə çevrilə bilər. İngiltərənin Türkiyəni öz tərəfinə çəkmək cəhdləri Türkiyəni Suriya kontekstində “döyüşçü” etmək potensialına malikdir.
4. İran və Şiə Aypara: Kövrək Strategiya.
İranın şiə ideologiyasına əsaslanan regional genişlənmə strategiyası Suriyadakı Əsəd rejimi vasitəsilə həyata keçirilir. Lakin iqtisadi sanksiyalar, daxili siyasi problemlər və regiondakı digər güclərin əks addımları bu strategiyanı kövrək edir.
İranın ən böyük narahatlığı YPG və HTS kimi qrupların Amerikanın dəstəyi ilə Aralıq dənizinə qədər uzanan sünni xətti yaratmasıdır. Bu vəziyyət İranın Suriyadakı qazanclarını təhdid edə bilər.
5. Yaxın Şərqdə Yeni Balans: Böyük Britaniya və ABŞ Əməkdaşlığı
Böyük Britaniyanın Yaxın Şərqdə təsirini yenidən artırmaq cəhdləri ABŞ ilə yeni əməkdaşlıq formatının yaranmasına səbəb olur. Türkiyənin bu yeni nizamda mərkəzi aktor kimi iştirakı Yaxın Şərqin gələcəyində həlledici rol oynaya bilər.
İngiltərənin YPG-yə təsiri “təslim” ifadəsinin altında yatan strateji yenidənqurmadan xəbər verir. Bu, Yaxın Şərqdə yeni sərhəd və güc bölgüsü dövrünə səbəb ola bilər.
Suriya böhranı təkcə vətəndaş müharibəsi deyil, həm də regional və qlobal güclərin bir-biri ilə qarşılaşdığı şahmat taxtasıdır. Türkiyənin aktiv rol oynadığı bu dövrdə:
Qısa müddətdə: Türkiyə diplomatik və hərbi gedişlərlə bölgədəki təsirini artıra bilər. Amma bu, Qərblə Rusiya arasında incə balansın saxlanmasını tələb edir.
Uzunmüddətli perspektivdə: Türkiyənin sərhədyanı əməliyyatları və diplomatik təşəbbüsləri yeni regional nizamın qurulmasında mühüm mövqe qazana bilər. Lakin bu prosesdə həm İranın müqaviməti, həm də Qərbin maraqları Türkiyənin fəaliyyət sahəsini məhdudlaşdıra bilər.
Suriyanın bölünməsi və güc balansının dəyişməsi təkcə Yaxın Şərqi deyil, həm də qlobal siyasəti dəyişdirə biləcək təsirə malikdir. Bu transformasiyada Türkiyənin atdığı hər addım təkcə regional liderlik mübarizəsi deyil, həm də qlobal güc oyunlarının bir parçasıdır.