Böyük müharibələ böyük dövlətlərin səhv qərarlarından qaynaqlanır ANALİZ

Müasir dünyada geosiyasi balansın pozulması və güc mərkəzləri arasındakı rəqabət beynəlxalq sabitliyə ciddi təhdid yaradır. Tarix boyu baş verən böyük müharibələrdə olduğu kimi, bu gün də qlobal qarşıdurma riskinin əsas səbəbləri böyük dövlətlərin maraqları uğrunda apardıqları siyasətlərdir. Macarıstanın Baş naziri Viktor Orbanın sözlərinə görə, "böyük dövlətlərdən biri səhv edərsə, Üçüncü Dünya müharibəsi istənilən vaxt başlaya bilər". Onun fikrincə, mövcud şəraitdə “ciddi oyunçuların hər hansı bir səhvi geridönməz nəticələrə səbəb ola bilər”.

Artan silahlanma, dərinləşən regional münaqişələr və diplomatik dialoqun zəifləməsi dünya birliyini təhlükəli mərhələyə yaxınlaşdırır. Belə bir şəraitdə sülh çağırışları və siyasi rasionalizmə əsaslanan yanaşmalar daha çox diqqət və dəstək tələb edir.

Politoloq Tofiq Abbasov Sherg.az-a açıqlamasında böyük müharibələrin məsuliyyətinin, adətən, böyük dövlətlərin səhv qərarlarından qaynaqlandığını söyləyib: 

"Bu, tarixdə dəfələrlə sübut olunub və bunu gizlətməyə ehtiyac yoxdur. Vestfalya dövründən başlayaraq, dünya müharibələrinə qədər bir çox silahlı qarşıdurma məhz böyük dövlətlərin öz maraqlarını təmin etmək üçün apardıqları siyasətlərin nəticəsi olub. Onlar güclərinə arxalanaraq müxtəlif bölgələri öz aralarında bölüşdürməyə, xalqları və cəmiyyətləri öz təsirləri altına salmağa çalışıblar. Təəssüf ki, bu meyl bu gün də qalmaqdadır.

Macarıstanın Baş naziri Viktor Orbanın bu mövzularda yanaşmaları bəzən sərt tənqid olunsa da, onun mövqelərində rasional yanaşmalar görünür. Xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsi kontekstində Orban azsaylı realist liderlərdən biri kimi çıxış edir. Onun fikrincə, əgər bu münaqişədə sülh əldə olunması hədəflənirsə, problemin həlli üçün ABŞ-yə deyil, birbaşa Moskva ilə danışıqlar aparmaq lazımdır. O bu mesajı Avropa liderlərinə ünvanlayıb.

Avropa İttifaqı ölkələrinin bir çoxu isə fərqli mövqedən çıxış edir və bəzi hallarda müharibənin davam etməsini dolayısıyla stimullaşdıran addımlar atırlar. Bu isə son dərəcə təhlükəli tendensiyadır. Çünki hazırda dünyada eyni anda bir neçə qaynar nöqtə mövcuddur: Yaxın Şərq, Tayvan, Venesuela, Cənubi Qafqaz, Hindistan-Pakistan sərhədi və digərləri. Bu bölgələrdə baş verən qarşıdurmalar bir nöqtədə kəsişə və genişmiqyaslı münaqişəyə çevrilə bilər.

Orbanın çağırışı ondan ibarətdir ki, Avropa liderləri reallıqla üzləşməlidirlər. Çünki bəzən onlar şəxsi və ya ideoloji xülyalara qapılaraq, bu fikirləri siyasi həqiqət kimi təqdim edirlər. Halbuki silahlanma templərinin artması, geosiyasi gərginliklərin kəskinləşməsi və çoxtərəfli qarşıdurmaların fonunda vəziyyət son dərəcə narahatedicidir".

Ekspert ikinci Dünya Müharibəsinin başa çatmasından 80 il keçsə də, həmin dəhşətli illərin xatirəsinin hələ də unudulmadığını bildirib. O, Kopenhagendə keçirilən görüşə diqqət çəkib:

"II Dünya Mühribəsini yaşayanların yaddaşında və tarix səhifələrində bu ağrılı xatirələr hələ də qalır. Tarixi sənədlər, lent yazıları və kitablar bu faciələrin nə qədər genişmiqyaslı olduğunu göstərir. Bəşəriyyət həmin ssenarinin təkrarlanmasını istəmir və bu səbəbdən hazırkı çağırışlara ciddi yanaşmaq zəruridir.

Hazırda Kopenhagendə keçirilən Avropa Siyasi Birliyinin toplantısı keçirilir. Toplantıda iştirak edən liderlər, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev kimi real təhlükələr və konkret risklər barədə danışmalıdırlar. Mücərrəd çağırışlar dövrü bitib. Çünki qlobal risklər və təhdidlər realdır və artıq dünya birliyini ciddi şəkildə hədələyir. Bu təhdidlərin qarşısını almaq üçün bütün ölkələr-böyük və kiçik dövlətlər fərq etmədən birgə və məsuliyyətli şəkildə hərəkət etməlidirlər. Prosesləri öz axarına buraxmaq, nəzarətsiz buraxmaq son dərəcə təhlükəli nəticələrə səbəb ola bilər.

Viktor Orban bu fikirləri səsləndirdiyi üçün bəzi dairələr onu tənqid edirlər. Xüsusilə onun hökumətinin Türk Dövlətləri Təşkilatına müşahidəçi kimi qoşulmasından sonra ona qarşı münasibətin dəyişdiyi müşahidə olunur. Bu isə Avropada islamofobiya və türkofobiyanın hələ də güclü şəkildə mövcud olduğunu göstərir".

Politoloq Viktor Orbanın kifayət qədər rasional və praqmatik düşünən siyasətçi olduğunu vurğulayıb:

"Viktor Orban qlobal və regional problemlərin səbəblərini düzgün təhlil edir və onların həlli yollarını açıq şəkildə ortaya qoyur. Slovakiyanın Baş naziri Robert Fico da bu qəbildən olan siyasətçilərdəndir. Onlar Rusiya ilə enerji sahəsində əməkdaşlıqlarını davam etdirirlər. Bu, geosiyasi reallıqlar fonunda başa düşülən yanaşmadır. Onlar müharibənin müvəqqəti, ancaq iqtisadi tərəfdaşlığın isə uzunmüddətli olduğunu anlayırlar.

Bu baxımdan, müasir siyasətdə iqtisadi və siyasi qərarların bir-biri ilə vəhdət təşkil etdiyini müşahidə edirik. Bu kompleks yanaşmaların hər biri ayrıca və detallı şəkildə təhlil edilməlidir. Çünki hazırkı qlobal risklər kifayət qədər ciddidir və insanlar bu risklərin idarəçisi olmalıdırlar. Risklərin insanları idarə etməsinə yol vermək, gələcək üçün ən böyük təhlükədir".