BRICS niyə vahid gücə çevrilə bilmir?

BRICS uzun müddət Qərb mərkəzli beynəlxalq sistemə alternativ platforma kimi təqdim olunurdu. Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin və Cənubi Afrikanın yaratdığı bu format son illərdə yeni üzvlərin qoşulması ilə daha böyük siyasi çəki qazanmağa çalışdı.

Misir, Efiopiya, İran, BƏƏ və İndoneziya kimi ölkələrin iştirakı BRICS-in coğrafiyasını genişləndirdi, onu sadəcə iqtisadi klub deyil, “Qlobal Cənub”un siyasi səsi kimi göstərdi. Lakin genişlənmə prosesi eyni zamanda təşkilatın daxilindəki ziddiyyətləri də üzə çıxardı. Üzvlərin sayı artdıqca ortaq mövqe formalaşdırmaq çətinləşdi, çünki bu ölkələrin təhlükəsizlik maraqları, Qərblə münasibətləri və regional rəqabətləri bir-birindən ciddi şəkildə fərqlənir.

Son aylarda BRICS daxilində əsas problem məhz siyasi konsensusun zəifləməsidir. Yeni Dehlidə keçirilən BRICS xarici işlər nazirləri görüşünün birgə bəyanat olmadan başa çatması bunun ən açıq göstəricilərindən biri oldu. İran mövzusu ətrafında üzvlər arasında fikir ayrılıqları dərinləşdi: Tehran ABŞ və İsrailə qarşı daha sərt mövqe tələb edirdi, lakin bəzi üzvlər, xüsusilə Körfəz ölkələri bu xəttə qoşulmaq istəmədi. Bu, BRICS-in əsas paradoksunu göstərir: təşkilat Qərbə alternativ olmaq istəyir, amma öz daxilində vahid geosiyasi iradə formalaşdırmaqda çətinlik çəkir. 

BRICS-in genişlənməsinin ləngiməsi də təsadüfi deyil. Əvvəlki mərhələdə təşkilata yeni üzvlərin qəbul edilməsi onun nüfuzunu artırmışdı, amma indi sual yaranır: daha çox üzv BRICS-i gücləndirir, yoxsa qərarverməni daha da çətinləşdirir? Çünki genişlənmə təkcə say artımı deyil, həm də ziddiyyətlərin idxalı deməkdir. İranla BƏƏ-nin eyni platformada yer alması, Hindistanla Çinin sərhəd və rəqabət problemləri, Rusiyanın Qərblə açıq qarşıdurması, Braziliya və Cənubi Afrikanın isə daha balanslı xətt axtarması BRICS-in vahid blok kimi çıxış etməsini çətinləşdirir. CFR-in təhlillərində də qeyd olunur ki, BRICS-in artan üzvlüyü onun təsir imkanlarını genişləndirsə də, daxili gərginlikləri də artırır. 

Bu fikir ayrılıqları iqtisadi gündəmə də təsirsiz ötüşmür. BRICS uzun müddətdir dolların dominantlığına alternativ yaratmaq, milli valyutalarla ticarəti artırmaq və yeni maliyyə mexanizmləri qurmaq ideyasını irəli sürür. Lakin bu sahədə də ortaq sürət yoxdur. Çin və Rusiya daha açıq şəkildə Qərb maliyyə sistemindən uzaqlaşmağın tərəfdarıdır. Hindistan isə həm BRICS daxilində qalmaq, həm də ABŞ və Avropa ilə strateji əlaqələrini qorumaq istəyir. Körfəz ölkələri isə dollarla bağlı mövcud enerji və maliyyə sistemindən tam qopmaqda maraqlı görünmür. Nəticədə BRICS-in iqtisadi alternativ olmaq iddiası hələ də siyasi bəyanatlar səviyyəsində daha güclü, praktiki mexanizmlər səviyyəsində isə daha məhdud qalır.

Bununla belə, BRICS-in zəiflədiyini demək də tələskənlik olar. Əksinə, bu təşkilatın gündəmdə qalmasının səbəbi odur ki, dünyada Qərb mərkəzli sistemdən narazılıq artır. Bir çox inkişaf etməkdə olan ölkə beynəlxalq maliyyə institutlarında, BMT Təhlükəsizlik Şurasında və qlobal qərarvermə mexanizmlərində daha çox söz sahibi olmaq istəyir. BRICS bu narazılığı ifadə edən platformaya çevrilib. Problem ondadır ki, narazılığı bir araya gətirmək asandır, amma onu vahid strategiyaya çevirmək çətindir. BRICS-in indiki mərhələdə üzləşdiyi əsas sınaq məhz budur.

Genişlənmənin ləngiməsi əslində təşkilat üçün məcburi “özünü yoxlama” mərhələsi kimi də qiymətləndirilə bilər. BRICS indi seçim qarşısındadır: ya daha çox ölkəni qəbul edib böyük, amma dağınıq platformaya çevriləcək, ya da üzvlər arasında institusional mexanizmləri gücləndirib daha işlək struktur qurmağa çalışacaq. Birinci yol təşkilata görüntü baxımından güc qazandırır, ikinci yol isə real təsir imkanlarını artırır. Hazırkı proseslər göstərir ki, BRICS-in gələcəyi üzvlərin sayından daha çox, onların ortaq qərar qəbul etmək qabiliyyətindən asılı olacaq.

Nəticə etibarilə, BRICS bu gün nə tam alternativ dünya nizamı qurmuş güclü blokdur, nə də əhəmiyyətsiz siyasi klub. O, keçid dövrünün təşkilatıdır: böyük iddiaları var, amma daxili ziddiyyətləri də az deyil. Fikir ayrılıqları və genişlənmənin ləngiməsi BRICS-in zəifliyini göstərməklə yanaşı, onun böyümə ağrılarını da ortaya qoyur. Əgər təşkilat bu ziddiyyətləri idarə edə bilsə, Qlobal Cənubun əsas platformalarından biri olaraq qalacaq. Əks halda, BRICS böyük bəyanatlar verən, amma böhran anlarında vahid mövqe göstərə bilməyən dağınıq geosiyasi format kimi yadda qalacaq.

Ruslan Zəngəzur