Bu dəhşətləri yaxşı bilən Azərbaycan… Səfirin yazısı

İkinci Dünya müharibəsi arxasında yalnız milyonlarla həlak olmuş insanı, dağıdılmış şəhərləri və sındırılmış insan talelərini qoymadı. O, ən əsas dərsi qoydu — təcavüzkarı sakitləşdirmək mümkün deyil və imperiya ambisiyaları heç vaxt öz-özünə dayanmaz. Məhz buna görə 8 may zəfər tarixi deyil, dərin xatirə və düşünmə günüdür.

Ukrayna İkinci Dünya müharibəsini ən böyük zərər çəkmiş ölkələrdən biri kimi yaşadı. Torpaqlarımız genişmiqyaslı döyüşlərin, işğalların, kütləvi repressiyaların və mülki əhalinin məhv edilməsinin meydanına çevrildi. O dəhşətli müharibənin faciələrini Azərbaycan xalqı da yaşadı. Ukraynalılar azərbaycanlılarla və digər xalqlarla birlikdə nasizmə qarşı vuruşdular, müqavimət hərəkatında iştirak etdilər, arxa cəbhədə çalışdılar, başqalarını öz həyatları bahasına xilas etdilər. Ukraynanın, Azərbaycanın və digər ölkələrin nasizm üzərində qələbəyə verdiyi töhfəni qiymətləndirmək mümkün deyil. Bizim ortaq mübarizəmiz olmasaydı, bu qələbə də olmazdı.

Müharibə başa çatdıqdan sonra ukraynalılar, təəssüf ki, azadlıq əldə etmədilər. Nasist işğalını sovet totalitar nəzarətinin bərpası, aclıq fəlakətləri, repressiyalar və Ukraynanın azad düşüncəsinin hər cür təzahürünə qarşı mübarizə əvəz etdi. Kreml onilliklər boyu miflər formalaşdıraraq onları öz hakimiyyətini və imperiya siyasətini legitimləşdirmək üçün istifadə etdi.

Müasir Rusiya bu yanaşmanı miras aldı və onu xeyli radikallaşdırdı. Nasizm üzərində qələbə yeni dövlət ideologiyasının əsasına çevrildi; burada tarixi yaddaş aqressiyanın, cəmiyyətin militarizasiyasının və qonşu dövlətlərin daxili işlərinə müdaxilənin bəraəti kimi istifadə olunur. Məhz beləliklə, raşizm formalaşdı — imperiya revanşizmini, müharibə kultunu, avtoritarizmi və digər xalqların öz yolunu seçmək hüququnun inkarını birləşdirən ideologiya.

Lakin Rusiyanın Ukraynaya qarşı artıq beşinci ildir davam edən və İkinci Dünya müharibəsindən bəri ən böyük hərbi münaqişəyə çevrilmiş müharibəsi Kreml üçün triumf deyil, onilliklər boyu Rusiya xarici siyasətinin üzərində qurulduğu bir çox miflərin dağılmasının başlanğıcıdır. Ukrayna yalnız tab gətirmədi, həm də resurs baxımından özündən qat-qat güclü olan təcavüzkara qarşı effektiv müqavimət göstərmək qabiliyyətini nümayiş etdirdi. Dünya gördü ki, Rusiya dövləti idarəetmə, hərbi logistika, texnoloji təminat və strateji planlaşdırma sahələrində sistemli problemlərə malikdir. Bütün bunlar Rusiyanın regional güc kimi təsirini tədricən zəiflədir.

Rusiya aqressiyası həmçinin Rusiya iqtisadiyyatının fundamental zəifliklərini üzə çıxardı. Uzun illər “texnoloji suverenlik” barədə səsləndirilən bəyanatlara baxmayaraq, Rusiya sənayesinin komponentlərdən, elektronika və proqram təminatından, eləcə də istehsal avadanlıqlarından nə dərəcədə kritik şəkildə digər ölkələrdən asılı olduğu aydın göründü. Hətta Kremlin “uğurlu idxalı əvəzləmə” nümunəsi kimi təqdim etdiyi Rusiya aqrar sektoru belə xarici toxum materialından, texnikadan və texnologiyalardan asılı olaraq qalır. Sənaye kompleksinin əhəmiyyətli hissəsinin köhnəlməsi və modernləşmə imkanlarının məhdudluğu Rusiyanın dünyadakı iqtisadi və siyasi mövqelərinə getdikcə daha çox təsir göstərir.

Bu fonunda Ukrayna nümunəsi son illərin ən mühüm beynəlxalq fenomenlərindən birinə çevrildi. Ukrayna göstərdi ki, dövlətin gücü yalnız silahların sayından və ya iqtisadiyyatın miqyasından asılı deyil. Həlledici rol cəmiyyətin birliyi, vətəndaşların məsuliyyəti üzərinə götürməyə hazır olması və dövlətin beynəlxalq koalisiyalar qurmaq qabiliyyətinə məxsusdur.

Məhz 24 fevral 2022-ci ildən sonra Ukrayna cəmiyyətinin konsolidasiyası müqavimətin əsas amillərindən birinə çevrildi. Könüllülük hərəkatı, qarşılıqlı yardım, ordunun dəstəklənməsi, yerli icmaların dayanıqlığı və effektiv diplomatik fəaliyyət XXI əsrdə milli səfərbərliyin unikal nümunəsini yaratdı.

Ukraynaya göstərilən güclü beynəlxalq dəstək də az əhəmiyyət kəsb etmədi. Dünya anladı ki, İkinci Dünya müharibəsi dövründə olduğu kimi, söhbət yalnız bir dövlətin digərinə qarşı apardığı müharibədən getmir, beynəlxalq nizamın zor gücü ilə dağıdılması cəhdindən gedir. Məhz buna görə Ukraynaya dəstək qlobal təhlükəsizlik məsələsinə çevrildi.

Azərbaycan Respublikasına bu yaxınlarda baş tutmuş tarixi səfəri zamanı Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və müharibənin dəhşətlərini yaxşı bilən Azərbaycan xalqına Ukraynanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinə göstərilən həmrəylik və ardıcıl mövqeyə görə səmimi təşəkkürünü bildirdi. Ukrayna dövlətinin başçısı Azərbaycanın Ukraynaya təqdim etdiyi 11 enerji paketi üçün minnətdarlığını ifadə etdi, həmçinin vurğuladı: “Ayrıca olaraq hörmətli cənab Prezidentə təşəkkür etmək istərdim ki, siz bizim uşaqlarımıza — sərhədyanı ərazilərdən olan, çox çətinliklər yaşamış və müharibədən zərər çəkmiş uşaqlara kömək etmisiniz. Bu cür dəstəyə görə təşəkkür edirəm. Siz 500-dən çox ukraynalı uşağımızı qəbul etdiniz. Bu humanitar dəstəyə görə təşəkkür edirəm.”

İkinci Dünya müharibəsinin tarixi öyrədir ki, təcavüzkara edilən güzəştlər heç vaxt uzunmüddətli sülh gətirmir. Əksinə, zəiflik və qətiyyətsizlik yalnız yeni cinayətləri təşviq edir. Bu gün Ukrayna bu dərsi dünyaya faktiki olaraq xatırladır və bunun üçün son dərəcə yüksək bədəl ödəyir.

Xatirə və Qələbə Günü yalnız keçmişlə bağlı deyil. Bu, müasir dünyanın gələcək qarşısında daşıdığı məsuliyyət haqqındadır. Tarixdən nəticə çıxarmaq və azadlığı təhlükə altına düşdüyü anda qorumaq bacarığı haqqındadır.

Bu gün Ukraynanın mübarizəsi yalnız öz ərazi bütövlüyü uğrunda müharibə deyil. Bu, həm də belə bir prinsip uğrunda mübarizədir ki, heç bir dövlətin güc yolu ilə sərhədləri yenidən müəyyənləşdirmək, digər xalqlara öz iradəsini sırımaq və ya cinayətləri “tarixi missiya” ilə əsaslandırmaq hüququ yoxdur.

Məhz buna görə Yaddaş və Qələbə Günü bizim üçün yalnız tarixi deyil, həm də müasir məna daşıyır. İkinci Dünya müharibəsi haqqında yaddaş dünyaya əsas həqiqəti öyrətməlidir: təcavüzkarı güzəştlər, laqeydlik və ya qorxu dayandırmır. Onu dayandıran birlik, qətiyyət və azadlığı müdafiə etməyə hazır olmaqdır.

Bu gün Ukrayna bu azadlıq uğrunda son dərəcə yüksək bədəl ödəyir. Lakin eyni zamanda məhz ukraynalılar dünyaya bəşəriyyətin 1945-ci ildən sonra artıq mənimsəməli olduğu dərsi xatırladır: ədalət olmadan sülh mümkün deyil, təcavüzkarın cəzasız qalması isə hər zaman yeni müharibəyə yol açır.

Yuri Qusev,

Ukraynanın Azərbaycandakı səfiri