Bu dünya Sokratı zəhərlə öldürən dünya deyilmi? Orxan Saffari

Tarixən yazıçının, şairin, filosofun yaxşı gəlir əldə edə bilməməsi və bunun belə başqaları tərəfindən bəzən haqlı, bəzən də nadan təndiqə məruz qalması məlumdur.

“Ədəbiyyat pul gətirmir”, “Başqa işlə məşğul ol”, “Özünə iş-güc tap” və.s və.ilaxır kimi iradlar, çox yəqin, hər kəsə tanışdır.

Məsələyə real yaşam qaydaları yanaşılsa, sözsüz, həqiqət pay yox deyildir. Ancaq sual olunur:

“Yazıçı-şair, filosof niyə pul qazana bilmir?”

Əlbəttə, digər bir real səbəb yaradıcı insanın mövcud olduğu dövr, daha dəqiq, mühitlə bağlı olan məsələdir. Əgər bir yerdə sənətə və sənətkara təlabat yoxdursa, məsələlər daha çox əyləncəyə hesablanıbsa, yaradıcı adam niyə və necə çox qazansın? Bu cür vəziyyət isə bütün dövrlərdə öz mövcudluğunu qoruyub-saxlaya bilmişdir. Yəni, günəşin altında yeni heç nə yoxdur. Vəziyyət iki min əvvəldə eyni idi, iki gün bundan əvvəldə.

Söhbət, əlbəttə, ciddi sənətdən, ciddi sənətkardan gedir. Görünür, əyləndirmək əvəzinə düşündürürsənsə, bir az da “ac” qalmağı gözə almalısan.

Ancaq əksər hallarda adamlar yaradıcı adamların bu baxımdan tamamilə bacarıqsız olduğunu düşünür. Fəqət məsələ tam olaraq belədirmi? Məsələn, bəlkə, yaradıcı adam özü imtina edib? Bəlkə, onun xoşbəxt olduğu nəsnə çoxlu pulun olmasında deyil?

Danimarkalı filosof Kierkagaadın “Yaşamaq üçün yazmıram, yazmaq üçün yaşayıram” fikri də bir az bu məsələnin cavabına yönəlikdir. Məsələn, sözügedən filosof sadəcə fəlsəfə məşğul olmaq üçün evlənməkdən də, ailə mirasından da imtina etməyi bacarmışdı.

Gəncliyində zadəgan həyatı yaşayan Tolstoy da eyni taleyi yaşamışdı.

Sartre, Nitşe, bir sözlə, onlarla nümunələr çəkmək olar. Kimisi ən nüfuzlu, ən çox pul gətirən mükafatlardan, kimisi də əlində hazır olanlardan edərək imtina edib, ancaq və ancaq yaradıcılığına kökləniblər.

Bəlkə, bu, doğrudan da bir şüurlu seçimdir həm də?

Yaxud, şablon olaraq demək olar:

Kapitalist sistemdə satılan məhsullar ya əyləndirir, ya da hansısa yüngül ehtiyacları qarşılayır. Amma yazıçının yaratdığı əsər çox zaman oxucuya narahatlıq, daxili sarsıntı, verir. Bu da oxucu üçün, əlbəttə, bir o qədər cazibədar deyil.

Nəinki yaxşı pul qazanmaq, hətta bu yolda yaradıcı adamlar rədd belə edilir. Yoxsa, yaşadığı cəmiyyətlərdə sıxışdırılan filosoflar, yazıçılar, şairlər yoxdur?

Bu dünya Sokratı zəhərlə öldürən dünya deyilmi?

Bəs belə məqamda nə etməli? Ümumiyyətlə, görəsən, bu məsələyə cavab tapmaq lazımdırmı?

Əlbəttə, min illik tarixi vəziyyəti bir az qəbullanmalı, başa düşməli və bu cür davam etməkdə fayda var. Başqa nə demək, nə etmək olar?

Görünür, bu cür bir məsələyə bir az da romantik yanaşmaq lazımdır. Eynilə Fales məsələsi kimi.

Milet məktəbindən olan Fales barəsində, sözsüz, çoxlu rəvayətlər mövcuddur. Məsələn, Aristotelin “Siyasət” əsərində belə deyilir:

“Falesi kasıblığı və yoxsulluğuna görə tənqid edib deyirdilər ki, fəlsəfənin sənə heç bir faydası olmayacaq. Fales isə ulduzlar barəsində öyrəndiyi biliklər vasitəsi iləmüəyyən etdi ki, qarşıdan gələn ildə zeytun məhsulu çox olacaqdır. Əlində olan az pul ilə Xios və Milet şəhərinin bütün yağ emalatxanalarının behini verərək onlan ucuz qiymətə icarəyə götürdü. Məhsul vaxtı, hamının yağ emalatxanalarına ehtiyacı olduğu zamanda Fales onları istədiyi qiymətə icarəyə verdi və xeyli miqdarda pul əldə etdi. Bununla o, insanlara sübut etdi ki, filosoflar istəsələr, sərvət əldə edə bilərlər. Lakin onların məqsədləri ayrı şeydir”.

Orxan Saffari

Gununsesi.info