Atalar sözləri müqəddəsdirmi? Orxan Saffari yazır...

Azərbaycan cəmiyyətinin böyük hissəsi “Atalar sözləri”-nin müqəddəs olduğunu düşünür. Hətta əksər azərbaycanlılar tez-tez bu cür sözlər işlətməsə, əhvalı təlx olur. Adam var, çoxlu atalar sözü bildiyi üçün el-oba gözündə savadlı insan kimi də tanınır.

Necə deyərlər, el gücü, sel gücü.

Əlbəttə, atalar sözlərinin müqəddəs olması, ilk növbədə inkarçılığın olmamasında, hər deyilənlə barışmaqdan, alternativ düşünə bilməməkdən xəbər verir.

Söz yox, heç kim də “Atalar sözləri” bizim deyil, bu sözlər pisdir, gəlin tamamilə imtina edək, verək düşmən işlətsiz kimi sözlər demir.

Ancaq nədir bu sözlər? Bəlkə, bunun ziyanlı tərəfləri də var? Doğrudanmı bu gün bir insana atalar sözlərinin vacibliyi mütləqdir? Yaxud, artıq funksionallığını itiribmi?

Ümumiyyətlə, atalar sözləri müyyən zamanda, müəyyən konktekstə, konkret bir məsələ ətrafında yaranıb. Bunun özü bu sözlərin çox da əhəmiyyətli, dəqiq olmadığını göstərir.

Məsələn, təxminən belə:

Bir adam tələsib, baxıb deyiblər, “tələsən təndirə düşər”. Sonra nə olub? Tələsməyərək iş görmək istəyən adama da deyiblər, “bu günün işini sabaha qoyma”.

Daha dəqiq, bu sözlər yarandığı zamanın qorxusu, narahatlıqları qarşısında yaranan təbii məsələdir.

Konkret deyilsə, atalar sözləri özlüyündə fatalizmi ehtiva edir. Atalar sözləri insanı mahiyyətcə pessimizmə, mübarizə aparmamağa, hər şeyi qəbullanmağa səsləyir. Məsələn, “Qismətində varsa, qaşının altındadır, yoxdursa, qaşının üstündə də olsa, sənlik deyil”.

Və yaxud, “Qismətdən artıq yemək olmur”. 

Atalar sözlərinin bir-birini təkzib etməsi, onların dərin fəlsəfəsinin, kökünün olmamasına işarədir, doğrudan da, onların müəyyən zamanda və müəyyən konteksdə yaranmasını göstərir.

Atalar sözlərinə olan son dərəcə inamı “avtoritet kompleksi” deyə də adlandırmaq olar. Bu sözlərə müqəddəs demək, artıq ona qarşı müqavimət hissini itirməkdir.

Müasir dövrdə atalar sözlərinin bir çox dəyərlərə ziyanı da var. Məsələn, atalar sözləri həm də özlüyündə cinsi ayrı-seçkilik yaradır. Misal üçün, “Qız yükü, duz yükü”.

Eyni zamanda, xeyli atalar sözü sosial təbəqə arasında ziddiyyət yaradır, aşağılamağa çalışır. Uşaqlarla bağlı olan atalar sözləri, qadınların aşağılanması-bir sözlə, xeyli mənfi anlayışlar atalar sözlərində öz əksini tapıb. Demək, atalar sözü müasir dövrdə ilk növbədə aktuallığını itirir.

Atalar sözləri eyni zamanda insanı səriştəsizliyə, başına gələn pis hadisələrə qarşı müqavimətdənsə, barışmağa çağırır: “Hər işdə bir xeyir var”.

Atalar sözləri həm də daha çox Şərqin məişətinə hesablanıb deyə, Qərbin aforizmlərinə uduzub. Qərb aforizmləri konkret fəlsəfəyə, bəşəri məsələlərə söykənir, atalar sözləri isə mahiyyətcə hansısa rayona, qəsəbəyə aid edilir.

Məsələn, “Əyri oturaq, düz danışaq” deyə bilinən atalar sözünün kökü nədir?

Bu, bir növ insana “mövqeyin, işin, əməllərin əyri olsa da olar, ancaq danışığın düz olsun” deyir. Bəs bu doğrudurmu? Məgər bu zidddiyət təşkil etmirmi? Fəlsəfədə bu, xüsusi ilə Hegelin qarşı çıxdığı, əməlin və sözün fərqli olması məsələsidir.

Kant “İnsan heç vaxt vasitə deyil” desə də, Şərqdə atalar sözü “İti it qovdurarlar” deyir və özlüyündə həm də alətə çevrilmənin loyallaşdırılmasıdır.

Əlbəttə, atalar sözləri həm də zamana və konktekstə uyğun olsa da, əksərən öz təsdiqini tapıb, tapır və çox yəqin, tapacaq da. İstənilən halda bu yaşamın bir qaydasıdır, insan yaşayırsa, başına hadisələr gələcək və bu hadisələr müəyyən sözlər, aforizmlərlə mənalandırılacaq.

Ancaq aktullağını qoruyub saxlayacaq, ehtiyac olacaqmı?

Orxan Saffari

Gununsesi.info