Caz: Nyu Orleandan Bakıya uzanan yol

Kulis.az caz haqqında materialı təqdim edir.

Cazın kökləri XIX əsrin sonlarında Amerikanın cənubunda, pambıq tarlalarında tər tökən insanların kədərində gizlənib. Qul əməyinin ağır yükü altında əzilən qaradərililər daxili ağrılarını blyuz vasitəsilə ifadə edərkən, özləri də bilmədən dünya musiqi tarixindəki ən böyük inqilabı hazırlayırdılar. Nyu-Orlean bu musiqinin beşiyinə çevrildi. Burada fərqli mədəniyyətlər, Afrika ritmləri, Avropa harmoniyası və Amerika ruhu bir qazanda qaynadı. Cazın ilk notları bir "üsyan" idi: nizama qarşı xaos, nota qarşı improvizasiya, əsarətə qarşı azadlıq

Cazın ruhu improvizasiyadır. Bu, musiqiçinin o anki hisslərini, nəfəsini və döyüntüsünüəvvəlcədən yazılmış ssenariyə tabe olmadan dünyaya hayqırmasıdır. Notlar arasındakı qəfil dönüşlər və ritmin bir anda dəyişməsi eynilə həyatın özü kimidir. Heç bir sabahın zəmanəti olmadığı kimi heç bir caz kompozisiyasının da növbəti saniyəsini təxmin etmək mümkün deyil. Burada hər bir ifaçı solo zamanı öz daxili dünyasını kəşf edir; bu, kollektiv daxilində "mən" ola bilmək sənətidir. Necə ki deyirlər, caz anı yaşamaq sənətidir, əgər bir cazmen eyni əsəri hər dəfə eyni cür çalsaydı, o artıq caz olmazdı.

***

Caz Bakıya gələndə özünə çox doğma bir mühit tapdı, çünki Azərbaycan ruhunda onsuz da minillərdir yaşayan bir improvizasiya mədəniyyəti, yəni muğam var idi. Bakı XX əsrin ortalarından etibarən SSRİ-nin "caz qalası"na çevrildi. "Dəmir pərdə"nin və qadağaların hökm sürdüyü bir dövrdə caz musiqisi bizim üçün həm Qərbə açılan bir pəncərə, həm də intellektual azadlığın rəmzi idi.

Azərbaycan cazından danışıb dahi Vaqif Mustafazadənin adını çəkməmək qeyri-mümkündür. O, piyanoda təkcə barmaqlarını yox, bütöv bir mədəniyyətin taleyini gəzdirirdi. Vaqif Mustafazadə cazın mürəkkəb harmoniyasını muğamın fəlsəfi dərinliyi ilə elə bir ustalıqla birləşdirdi ki, dünya musiqisi "caz-muğam" adlı yeni bir nəfəs qazandı. O, Şərqin "Bayatı-Şiraz"ı ilə Qərbin saksofonunun eyni dildə danışa biləcəyini sübut etdi. Onun barmaqları piyanoya toxunanda sanki iki fərqli dünya bir-biri ilə barışırdı. Bu sintez Azərbaycan musiqisini klassik çərçivələrdən çıxarıb modern dünyaya təqdim etdi və Bakını dünya caz xəritəsinin mərkəzi nöqtələrindən birinə çevirdi.

***

Cazda qəti qaydalar yoxdur, yalnız hisslər var. O, insanın daxilindəki vəhşi və saf tərəfi üzə çıxarır, irqi, dini və coğrafi sərhəd tanımır. Nyu-Orleanda doğulan o kədərli notlar Bakıda muğamın qəmli zəngulələri ilə qovuşaraq vahid bir azadlıq dilinə çevrilir. Caz bizə öyrədir ki, səhv not yoxdur, sadəcə onu necə tamamlayacağın önəmlidir. Burada dinləmək ən az ifa etmək qədər dəyərlidir və azadlıq başqasının azadlığına ritm tutaraq öz solo partiyanı ifa etməkdir.

Bu gün Bakı küçələrində, İçərişəhərin dar döngələrində hələ də o ritm eşidilir. Vaqifin piyanodakı barmaq izləri hər bir gənc cazmenin ruhunda yaşayır. Çünki azadlıq bir dəfə o ritmə düşdünsə, bir daha geri dönüşü olmayan bir səyahətdir.