Çin ŞƏT i dağılmaqdan xilas edəcəkmi?

İyulun 15-də Çinin Tianjin şəhərində Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına (ŞƏT) üzv ölkələrin xarici işlər nazirliklərinin rəhbərlərinin iclası keçiriləcək. 2001-ci ildə Rusiya, Çin və Mərkəzi Asiyanın keçmiş sovet respublikaları tərəfindən yaradılan təşkilat Çin və Rusiya, eləcə də Çin və onun digər qonşuları olan ABŞ SSRİ-nin dağılmasından sonra dostluq əlaqələrinin qurulmasında mühüm rol oynayıb. Paradoks ondadır ki, ŞƏT-in populyarlığı təkcə onun üzvlərinin sayının artması ilə deyil, həm də təşkilatın effektivliyinin zəifləməsi ilə nəticələnib. Məsələ burasındadır ki, 2017-ci ildə ŞƏT-ə qəbul olunmuş Hindistan və Pakistan arasında bu yaxınlarda silahlı münaqişə baş verib. İran İsrail və ABŞ-ın endirdiyi zərbələrdən sonra daha çətin vəziyyətə düşüb.

Hazırda ŞƏT-ə 10 dövlət daxildir. Bunlar Belarus, Hindistan, İran, Qazaxıstan, Çin, Qırğızıstan, Pakistan, Rusiya, Tacikistan və Özbəkistandır.

Tianjindəki görüş ərəfəsində Hindistanın diplomatik xidməti fəal işləyir. Çinə səfər edən Hindistanın xarici işlər naziri Subrahmanyam Caişankar Çin Xalq Respublikasının vitse-prezidenti Han Zheng, Çin Xalq Respublikasının xarici işlər naziri, ÇKP Mərkəzi Komitəsinin Siyasi Bürosunun üzvü Vanq Yi ilə görüşüb. Bu görüşlərdə Hindistan və Çin münasibətləri müzakirə olunub. Cayşankar qeyd edib ki, münasibətlər yaxşılaşır. Bu prosesin başlanğıcı 2024-cü ilin oktyabrında Kazanda BRİKS sammiti zamanı Hindistanın baş naziri Narendra Modi ilə Çin sədri Si Cinpinin söhbəti ilə qoyulub. Yüksək səviyyəli danışıqlar yüksək səviyyəli rəsmilər arasında təmasların davam etdirilməsinə təkan verib. İyun ayında Hindistanın müdafiə naziri Rajnath Singh və milli təhlükəsizlik müşaviri Ajit Doval Çinə səfər ediblər.

Beləliklə, PTI agentliyinin xatırlatdığı kimi, 2020-ci ilin iyununda Himalay dağlarının Qalvan vadisində Hindistan və Çin bölmələrinin toqquşmasından sonra kəskin şəkildə pisləşən Hindistan-Çin münasibətlərinin normallaşması tendensiyası yaranıb. O zaman nə hindular, nə də çinlilər odlu silahdan istifadə etməyiblər. Bununla belə, hər iki tərəfdən itkilər olub. Hadisə iki ölkə arasında 1960-cı illərdən bəri davam edən ərazi mübahisəsi fonunda baş verib.

Han Zheng və Wang Yi ilə danışıqları zamanı Caişankar Hindistan və Çin arasında diplomatik əlaqələrin qurulmasından 75 il keçdiyini vurğulayıb. Dehli bunu əlamətdar hadisə hesab edir və hər iki ölkənin vətəndaşları arasında əlaqələrin genişlənməsinə kömək etməyə çalışır. Xüsusən də Çində yerləşən hindu ziyarətgahlarına hindlilərin ziyarətləri bərpa edilib.

Hindistanın xarici işlər naziri Pekində ŞƏT-in baş katibi Nurlan Erekbayevlə də görüşüb. Söhbət zamanı həm beynəlxalq təhlükəsizlik məsələləri, həm də ŞƏT-in işinin təsirinin artırılması məsələsi müzakirə olunub.

Şübhəsiz ki, Hindistanın təşəbbüsləri ŞƏT-in beynəlxalq nüfuzunun möhkəmlənməsinə töhfə kimi səciyyələndirilə bilər. Digər tərəfdən, müşahidəçilər təşkilatın nə dərəcədə effektiv olması, onun iki üzvü Hindistan və Pakistanın son vaxtlar raketlər, pilotsuz təyyarələr və bombardmançı təyyarələrlə bir-birlərinə zərbələr endirməsi nəticəsində parçalanma təhlükəsinin olub-olmaması ilə bağlı şübhələri var. Hazırkı atəşkəsin nə qədər davamlı olacağı məlum deyil. ABŞ prezidenti Donald Tramp atəşkəsə görə məsuliyyət daşıyır. Hindlilər bu versiyanı inkar edirlər. Dehli bildirib ki, hərbi əməliyyatların dayandırılması Hindistan və Pakistanın hərbi liderləri tərəfindən heç bir vasitəçi olmadan razılaşdırılıb. Hər halda Pakistandan sızan silahlıların terror aktı törətdiyi Kəşmirdə vəziyyət partlayıcı olaraq qalır.

İki il əvvəl təşkilata qəbul edilən digər ŞƏT üzvü İran da çətin vəziyyətdədir. Nüvə silahı yaratmaq cəhdlərini dayandırmaq niyyətində olan İsrail və ABŞ tərəfindən hücuma məruz qalıb. AP agentliyinin verdiyi xəbərə görə, İran hökuməti və ictimaiyyətin bir hissəsi, xüsusən də sosial şəbəkələrdə paylaşım edən gənclər Tehranın strateji tərəfdaşları olan Çin və Rusiyanın ona köməyə gəlməməsindən narazıdırlar. Moskva artıq bu məsələ ilə bağlı danışıb və İran və Rusiya arasındakı müqavilələrdə bir-birinə hərbi dəstək göstərilmədiyinə işarə edib. Vaxtilə Rusiya İrana ən müasir hava hücumundan müdafiə sistemləri verməyi təklif etmişdi. Amma Tehranı bu təklif qane etməyib.

Belə ki, ŞƏT nazirləri həm Cənubi Asiyada, həm də Yaxın Şərqdə, İran ətrafında gərginliyin kəskin şəkildə artması fonunda Tyantszin görüşünə toplaşırlar. İclasın ev sahibi kimi Çinə təşkilatın iki üzvü - Hindistan və Pakistan arasında ziddiyyətləri yumşaltmaq və İranı diplomatik yolda dəstəkləmək tapşırılıb.

V.VƏLİYEV