Danışır Bakıdan süni intellektə... Əli Hüseynov yazır

Bəzən bir ölkənin tarixini anlamaq üçün onun arxivlərinə, köhnə qəzetlərinə, saralmış sənədlərinə baxmaq kifayət etmir. Bir az da qulaq asmaq lazımdır. Çünki tarix təkcə yazılmır, həm də danışılır. Azərbaycanın radio tarixi isə məhz belə başlayıb: bir səs, bir mikrofon və milyonlarla insana çatmaq arzusu ilə...

6 noyabr 1926-cı il. Bakı. Radiodan ilk dəfə "Danışır Bakı" səsi eşidilir. Bu, sadəcə texniki yenilik yox, Azərbaycanın informasiya məkanında yeni bir dövrün başlanğıcı idi. 

Bu gün həmin səsin eşidilməsindən bir əsr keçir. Düz 100 il!

Bir əsr ərzində texnologiyalar dəyişib, rabitə vasitələri yenilənib, informasiya istehsalının sürəti görünməmiş həddə çatıb. Amma bir həqiqət dəyişməyib: cəmiyyətin doğru xəbərə, etibarlı sözə və peşəkar jurnalistikaya ehtiyacı.

Radio yarananda xəbəri eşitmək üçün müəyyən saatı gözləyirdilər. İndi isə xəbər insanı səhər yuxudan oyandığı andan gecə yatana qədər izləyir. Vaxtilə bir diktorun səsi evlərə hakim kəsilirdisə, bu gün hər kəsin əlində mikrofon, kamera, hətta özünün kiçik media platforması var. Bir düymə ilə xəbər yaymaq mümkündür. Ancaq elə əsas məsələ də budur: xəbər yaymaq asanlaşıb, etibarlı xəbər yaratmaq isə daha böyük məsuliyyətə çevrilib.

Amma radio tarixini yalnız nostalji ilə xatırlamaq doğru olmaz. Çünki radio bu gün də yaşayır. Bəlkə əvvəlki kimi hər evdə ayrıca radioqəbuledici yoxdur, bəlkə insanlar artıq xəbərləri cib telefonundan oxuyur, verilişləri avtomobildə, internetdə dinləyirlər. Ancaq radionun əsas üstünlüyü hələ də qalır: o, insana görüntü tələb etmədən çatmağı bacarır. Sürücü sükan arxasında, işçi iş başında, səfərdə olan sərnişin yolda olarkən radio ilə ünsiyyətdə qala bilir. Radio insanın gündəlik həyatına qarışmağı bacaran nadir media vasitələrindəndir.

Televiziya isə bu səsə görüntü əlavə etdi. 1956-cı il fevralın 14-də ekranda Nəcibə Məlikovanın "Göstərir Bakı" sözləri ilə başlayan ilk yayım Azərbaycan mediasında başqa bir mərhələnin əsasını qoydu. O gündən etibarən tamaşaçı təkcə eşitmədi, həm də gördü. İllər keçdikcə televiziya ölkənin ictimai-siyasi həyatının, mədəniyyətinin, incəsənətinin, idmanının və gündəlik hadisələrinin salnaməsinə çevrildi.

Bir anlıq düşünək: neçə nəsil ilk dəfə mühüm xəbəri radiodan eşidib, neçə ailə axşam saatlarında televizorun qarşısına toplaşıb? Neçə sənətkar, neçə şair, neçə aktyor məhz televiziya və radio vasitəsilə milyonların yaddaşında yer alıb? Bu sualların cavabı təkcə media tarixində deyil, həm də Azərbaycanın kollektiv yaddaşındadır.

Əlbəttə, bu gün media tamam başqa reallıqla üz-üzədir. Sosial şəbəkələr, süni intellekt, rəqəmsal platformalar informasiya istehsalını və yayımını kökündən dəyişir. Artıq xəbəri hazırlamaq üçün böyük redaksiyaya malik olmaq şərt deyil. Bir telefon, internet bağlantısı və sosial şəbəkə hesabı kifayət edir. Ancaq sürət heç də həmişə keyfiyyət demək deyil. Bir xəbərin saniyələr ərzində yayılması onun doğru olması anlamına gəlmir.

Məhz buna görə ənənəvi medianın qarşısında yeni vəzifə dayanır: təkcə xəbəri birinci çatdırmaq yox, onu yoxlamaq, konteksti izah etmək, cəmiyyətə düzgün təqdim etmək. Çünki informasiya bolluğunda ən böyük çatışmazlıq bəzən məlumat deyil, etibardır.

Bu gün jurnalistin işi də asan deyil. O, təkcə hadisəni qeydə almır, həm də faktı şayiədən ayırmalı, emosiyaya qapılmadan araşdırmalı, sual verməkdən çəkinməməlidir. Auditoriya artıq yalnız xəbər eşitmək istəmir, xəbərin arxasında nə dayandığını da bilmək istəyir. Deməli, müasir medianın gücü texnologiyasında deyil, peşəkarlığında və etimadında ölçülür.

Radio və televiziya tarixinin arxasında isə minlərlə insanın əməyi dayanır. Aparıcılar, diktorlar, müxbirlər, rejissorlar, operatorlar, səs rejissorları, montajçılar, redaktorlar, texniki heyət... Bəziləri efirdə görünür, bəziləri isə tamaşaçının heç vaxt tanımadığı otaqlarda, studiyalarda, səsyazma məkanlarında çalışır. Amma hər birinin əməyinin nəticəsi milyonlarla insana çatan ortaq bir işdir.

Bu gün "Danışır Bakı" ifadəsini sadəcə tarixi bir cümlə kimi qəbul etməməliyik. O, həm də məsuliyyətdir. Danışan hər kəsin sözü ola bilər, amma hər deyilən söz jurnalistika deyil. Mikrofon qarşısında dayanmaq jurnalist olmaq demək deyil. Jurnalistika faktı yoxlamaq, həqiqətə hörmət etmək, cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşımaqdır.

Bir əsr əvvəl Bakıdan yayılan səs bu gün də müxtəlif tezliklərdə, ekranlarda və rəqəmsal platformalarda yaşayır. Dəyişən yalnız ötürülmə vasitələridir. Sözün dəyəri isə dəyişməməlidir.

Bəlkə də 100 illik yubileyin ən böyük mənası elə budur: biz yalnız keçmişimizi qeyd etmirik, həm də gələcək medianın necə olacağı barədə düşünürük. Süni intellekt xəbəri yaza, görüntünü yarada, səsi təqlid edə bilər. Amma fakt qarşısında məsuliyyət daşımaq, cəmiyyətin etimadını qazanmaq və peşəkar mövqe ortaya qoymaq hələ də insanın üzərinə düşür.

Və nə qədər ki, cəmiyyətin eşidilməyə, məlumatlanmağa, həqiqəti öyrənməyə ehtiyacı var, radio da, televiziya da, jurnalistika da yaşayacaq.

Bir əsr əvvəl "Danışır Bakı" deyən Azərbaycan radiosu bu gün də danışır. Əsas məsələ isə kimin danışması deyil, nə danışması və necə danışmasıdır.

100 yaşın mübarək, Azərbaycan radiosu! Səsin həmişə həqiqətin səsi olsun!