Dilin saflığı uğrunda mübarizəyə Bakının küçələrindən başlamalıyıq Vasif Sadıqlı

Bildiyimiz kimi ana dilinin saflığının qorunması ölkəmizin əsas prioritetlərindəndir. Dilin saflığının qorunması ilə bağlı millət vəkili Fazil Mustafa təklif edir ki, bundan sonra doğulacaq körpələrə təmiz milli adlarının verilməsi dilin saflığının qorunmasına faydalı olacaq addım olar. 

Redaktor.az-a açıqlamasında Filoloji Araşdırmalar və Dil Monitorinqi Mərkəzinin sədri Vasif Sadıqlı bildirdi ki, şəxs adları insanları bir-birindən fərqləndirmək üçün qoyulur və hər bir xalqın “şəxs adları bankı”nda mövcud olan adlarda onun tarixi keçmişi, mədəni irsi, dünyagörüşü, istək və arzuları yaşayır:

"Tarixən baş verən ictimai-siyasi, iqtisadi, mədəni hadisələrlə əlaqədar dilə yeni şəxs adları daxil olur, bir sıra adlar isə yeni mədəni reallıqların məhsulu olan, başqa dillərdən alınmış adlarla mübarizədə bir müddət yanaşı işlənir, daha sonra uduzaraq yeniləri ilə əvəz olunur. Azərbaycanda şəxs adları ilə bağlı məsələ əsasən dövlət qeydiyyatı və dil normaları çərçivəsində tənzimlənir, müvafiq qurumlar tərəfindən Azərbaycan dilinə uyğun, milli-mənəvi dəyərlərə zidd olmayan adlar siyahısı hazırlanır. Dil mühafizəkarlığı sevir. Dilin lüğət tərkibinə daxil olan sözlərin, o cümlədən şəxs adlarının kampaniyalar vasitəsilə milliləşmə adı ilə yeniləri ilə əvəz edilməsi nəsillər arasında mədəni bağların qırılmasına xidmət edir. Belə iddialar olanda mənim sovet hökumətinin ilk illəri yadıma düşür. O vaxt bir qrup şəxs tələb edirdi ki, tarixi binalar uçurulsun, dəmir yolları sökülsün, ədəbiyyat nümunələri, mahnılar qadağan edilsin. Çünki onlar feodalizm və kapitalizmin, istismarçı siniflərin yadigarıdır, yeni proletar mədəniyyəti yaradılmalıdır. Onlara “proletkultçular” adı verilmişdi. Həmin məntiqlə ötən əsrin əvvələrində Azərbaycanda da alınma sözlərin sıxışdırılması üzrə təşəbbüslər olmuşdu".

Dilçi əlavə etdi ki, oturuşmuş ərəb-fars mənşəli sözlərə müharibə elan edənlər, - sovet dövrünün “milli akopçular”ı, - gülünc sözlər icad etmişdilər: 

"“Dövlət” əvəzinə “toplantay”, “mədən suları” əvəzinə “qırılğan suları”, “metal” əvəzinə “yayxan”, “əhali” əvəzinə “yaşaq”, “okean” əvəzinə “bürüyən” və s. sosializmin eyforiyasından yaranan bu cür cəfəng ideyalar, təbii ki, rədd edildi, o sözlərin heç biri vətəndaşlıq hüququ qazanmadı. Həmin təşəbbüslərə qarşı çıxanlar görkəmli ziyalılarımız idi: Mirzə İbrahimov, Rəsul Rza, Səməd Vurğun. Əlbəttə, ana dilimizin qayda-qanunlarına uyğun yeni adların yaradılaraq, məlum siyahıya daxil edilməsi təşəbbüsləri təqdirəlayiqdir, milli və alınma sözlər arasında kəmiyyət nisbətinin ikincilərin xeyrinə dəyişməsinə qarşı atılan kiçicik bir addımdır. Vaxtilə Cəfər Cabbarlı, Səməd Vurğun, Rəsul Rza kimi ədiblərimiz yeni şəxs adları yaradıblar və onların çoxu uğurlu alınıb və populyarlaşıb. Amma əsrlərlə işlənib həyatımızın, tariximizin, dilimizin bir parçasına çevrilmiş adları sıxışdırıb çıxarmaq istiqamətində olan təkliflər zərərlidir. Bir müddət əvvəl oxşar təkliflə Türkiyədə yaşayan bir soydaşımız, - tanınmış professordur, etik mülahizələrdən adını çəkmirəm, - çıxış etmişdi. Bir qədər dəqiqləşdirsək, o, milli mənsubiyyəti müəyyən edən indikator kəşf etdiyini bəyan etmişdi: “Övladlarınızın adını deyin, sizin milliyyətinizi deyim”. Çox məntiqsiz iddiadır. Azərbaycan dilni, mədəniyyətini heç birimizdən az sevməyən Nizami Gəncəvi öz övladına Məhəmməd, Füzuli oğluna Fəzli adı qoymuşdu".

Müsahibimizin sözlərinə görə, bütün ömrü boyu ana dili davası edən Mirzə Cəlil övladlarına Midhət və Ənvər, Mirzə Ələkbər Sabir Məmmədsəlim, Şəfiqə, Səadət və Sürəyya, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Azər, Rəsul, Lətifə, Xalidə adlarını vermişdi:

"Hörmətli deputat deyir ki, “gəlin dilimizin saflığına hər bir Azərbaycanı sevən vətəndaş kimi yeni doğulan övladlarımıza milli adların verilməsindən başlayaq”. Hər bir valideyn ad seçməkdə sərbəstdir. Amma heç kəs ənənə üzrə öz övladına Nizami, Füzuli, Leyli, Şirin və s. bu kimi adlar qoyanları “Azərbaycanı az sevənlər” kateqoriyasına aid edə bilməz. O adlar təkcə bir ailəni öz əcdadlarına yox, həm də bir xalqı öz tarixi keçmişinə, mədəniyyətinə bağlayır və o bağları qırmaq olmaz. Üstəlik, nəzərə alaq ki, bir çox şəxs adları ümumi isim kimi də işlənir, ad kimi heç kəsə qoyulmasa da, həmin sözlər qalacaq və millət vəkilinin “ana dilini saflaşdırma proqramına” heç bir töhfə verməyəcək. Bundan başqa, Azərbaycan çoxmillətli respublikadır. Bu, bizim zənginliyimizdir. Ölkəmizdə yaşayan bütün xalqların və etnik qrupların öz adqoyma ənənəsi var. Kimsə, məsələn, Qəbələnin Nic kəndində yaşayan bir ailəni öz övladına Robert adı qoyduğu üçün qınaya, “Azərbaycanı az sevənlər” kateqoriyasına daxil edə bilməz".

Vasif Sadıqlı vurğuladı ki, dilin saflığı uğrunda mübarizəyə Bakının küçə və prospektlərindən başlamalıyıq.

"Son onilliklərdə qloballaşan dünyada ayrı-ayrı ölkələrə ingilis dilinin hegemonluğunun artması ilə bağlı dil ekspansiyası cəhdlərinin şahidi oluruq. Efirlərdən başlamalıyıq, televiziyalar milyonlara xitab edir və hər kəsin gözü önündə dilimizin leksik, qrammatik, orfoepik normaları pozulur. Termin yaradıcılığından başlamalıyıq - bir ildə təxminən 6 min neologizm yaranır və onların ana dilimizdə qarşılığını yaradacaq bir quruma ehtiyac var", - deyə o yekunlaşdırdı.

Xədicə BAXIŞLI