Dolların süqutu: Amerikan hegemoniyasının sonunun əvvəli?

Vaşinqton sanksiyaları nüvə dəyənəyi kimi yellədərək, bıçağın tiyəsində tarazlıq saxlayır. Müttəfiq, düşmən - artıq fərq yoxdur.

 News24.az Milli.Az-a istinadən "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Donald Tramp ABŞ-ın dünya maliyyə bazarlarının qarantı statusunu sarsıtmaq riski daşıyır və bu, dolların hegemoniyasının sonunun başlanğıcı ola bilər.

Dünənə qədər dollar qlobal iqtisadiyyatın sarsılmaz dayağı idi. Bu gün isə o, tarixin heç bir dönəmində olmadığı qədər zəifdir. Nəhəng dövlət borcu, etimadın devalvasiyası, sanksiya terroru, aparıcı iqtisadiyyatların dedollarizasiyası - bütün bunlar ABŞ-ın maliyyə üstünlüyünün tabutuna vurulan mismarlardır. Biz post-dollar dövrünün astanasındayıq? Gəlin, məsələyə aydınlıq gətirək.

Vaşinqton müttəfiqlərinə qarşı savaş elan edir

Ötən həftəsonu yeni beynəlxalq böhranın başlanğıc nöqtəsi ola bilərdi: Kolumbiya və ABŞ iqtisadi müharibənin bir addımlığında idilər. Səbəb? Boqota ABŞ-dan qandallanmış məhbuslarla dolu reysləri qəbul etməkdən imtina etdi. Qəzəblənən Tramp Kolumbiya ixracatına 25%-lik gömrük rüsumu tətbiq edəcəyini bildirdi. Daha sonra, prezident Qustavo Petro ilə açıq söz savaşının qızğın anında tarifləri 50%-ə qaldıracağını elan etdi.

Lakin ən ağır zərbə çıxışının sonunda səsləndi:

"Xəzinədarlıq, bank və maliyyə sanksiyaları Beynəlxalq Fövqəladə İqtisadi Səlahiyyətlər Qanununa uyğun olaraq tam həcmdə tətbiq ediləcək".

İlk baxışda bu, adi təhdid kimi görünə bilər. Lakin nəticələri qat-qat ciddi ola bilər. Əgər Tramp vədini yerinə yetirsə, Kolumbiya Şimali Koreya və ya İran səviyyəsində maliyyə blokadasına düşəcək. Dollar sistemindən ayrılma, aktivlərin dondurulması, ABŞ valyutası ilə hər hansı əməliyyatların qadağan olunması - Vaşinqton bu alətləri yalnız ən ekstremal hallarda işə salır. Hətta 2022-ci ildən sonra Rusiyaya qarşı belə ABŞ ehtiyatla hərəkət etdi, çünki tam maliyyə qırılması müharibə elanına bərabər olardı.

Bəs niyə hədəfdə məhz Kolumbiya var - Latın Amerikasında ABŞ-ın uzunmüddətli müttəfiqi? Cavab sadədir: Tramp sistemi sındırır. Əvvəllər sanksiyalar istisna idi. İndi isə onlar universal təzyiq silahına çevrilib. Vaşinqton artıq müttəfiqlərlə düşmənləri ayırmır. Bu gün Kolumbiya, sabah - Kanada, Danimarka, Səudiyyə Ərəbistanı.

Maliyyə dəyənəyi və dünya etimadının çöküşü

Dollar niyə hələ də qlobal valyuta olaraq qalır? Çünki ABŞ dünyanın ən böyük və ən likvid maliyyə bazarına nəzarət edir. Çünki qlobal iqtisadiyyat dollar üzərində qurulub. Böhranlar zamanı investorlar ABŞ xəzinə istiqrazlarına qaçır, çünki onları etibarlı sığınacaq sayırlar.

Bəs əgər bu "sığınacaq" birdən tələyə çevrilsə?

Bu günə qədər maliyyə blokadası yalnız qlobal cəmiyyətin "arzuolunmaz" hesab etdiyi ölkələrə tətbiq edilirdi. İndi isə istənilən ölkə ABŞ prezidentinin xoşuna gəlməsə, sanksiyaya məruz qala bilər. Belə şəraitdə dollar aktivləri potensial "zəhərli yükə" çevrilir.

Dünyanın onilliklərdir dollara güvənən iqtisadi gücləri alternativlər axtarır. Çünki maliyyə sistemində əsas qayda var: rezerv valyuta öngörülən olmaya biləcəksə, o, statusunu itirəcək.

Dollar çökə bilər: "Əvvəl tədricən, sonra isə qəfil"

Dollar hələ ki sarsılmaz monolit kimi görünür. Lakin maliyyə tarixi sübut edir ki, sistemlər tədricən çökmür - onlar qəfil dağılır.

Ernest Heminquey "Fiesta" romanında müflisləşməni belə təsvir edir:

"Əvvəl tədricən, sonra isə qəfil."

Bu ifadə dollara münasibətdə indiki vəziyyəti mükəmməl əks etdirir.

Dedollarizasiya artıq xülya deyil.

Rusiya və Çin artıq qarşılıqlı hesablaşmaları milli valyutalarda aparır.

Fars körfəzi ölkələri neft ticarətini yuana keçirməyi müzakirə edir.

BRİKS öz valyutasını hazırlayır.

İndilik bu addımlar ayrı-ayrı epizodlar kimi görünə bilər. Lakin onlar qlobal tendensiyaya çevrilir. Və Vaşinqton nə qədər aqressiv hərəkət edirsə, bu proses bir o qədər sürətlənir.

Tramp: böhranın katalizatoru

Kolumbiya insidenti artıq keçmişə qovuşur. Boqota və Vaşinqton "böhransız" ayrıldılar. Lakin dərs yerindədir: istənilən ABŞ müttəfiqi bir anda "düşmən"ə çevrilə bilər.

Əgər Tramp bu yeni təzyiq metodunun dadını çıxarsa, yeni hədəflər çox da gecikməyəcək.

Bu gün - Kolumbiya,

Sabah - Avropa İttifaqı,

Birisigün - Yaponiya.

Qlobal iqtisadiyyat etimad üzərində qurulub. Vaşinqton isə onu sistematik şəkildə məhv edir.

Məsələ dollar hegemoniyasının çöküb-çökməyəcəyində deyil.

Məsələ onun nə vaxt çökəcəyindədir.

Və bu an göründüyündən daha yaxındır.

Dünənə qədər dollar ABŞ-ın qlobal hökmranlığının sarsılmaz rəmzi idi.

Bu gün isə o, rekord dövlət borcu, tənəzzül təhlükəsi, sanksiya bumeranqı və sürətlənən dedollarizasiya ilə hər tərəfdən sıxışdırılır.

Biz yeni maliyyə erasının astanasındayıq?

Faktları analiz etməyin vaxtıdır.

Qorxulu rəqəmlər: rekord dövlət borcu və büdcə kəsiri

2024-cü ilin sonuna olan məlumata görə, ABŞ-ın milli borcu 34,5 trilyon dollara çatıb. Son üç ildə bu rəqəm 7 trilyon dollar artaraq misli görünməmiş bir sürətlə yüksəlib. Hazırda borcun ÜDM-ə nisbəti 124%-dir - bu, supergücə deyil, borc bataqlığında çabalayan ölkəyə xas göstəricidir. Müqayisə üçün, 2000-ci ildə bu rəqəm cəmi 55% idi.

Faiz ödənişləri isə sürətlə artır. 2023-cü ildə ABŞ borcun faiz ödənişlərinə 1 trilyon dollardan çox xərcləyib - bu, 886 milyard dollarlıq müdafiə xərclərindən daha çoxdur. Əgər Federal Ehtiyat Sistemi (FES) yüksək faiz dərəcələrini saxlamaqda davam etsə, 2030-cu ilə qədər bu ödənişlər 1,5 trilyon dolları ötə bilər və bu, faiz xərclərinin ABŞ federal büdcəsinin ən böyük maddəsinə çevrilməsi demək olacaq.

Büdcə kəsiri də rekord həddə çatıb. 2023-cü ildə 1,7 trilyon dollar (ÜDM-in 6,3%-i) təşkil edən kəsir, 2024-cü ildə 8%-i keçə bilər. Bu cür göstəricilər ağır iqtisadi böhran yaşayan ölkələrə xasdır. Müqayisə üçün, Çinin dövlət borcu ÜDM-in 77%-ni, büdcə kəsiri isə cəmi 3,5%-ni təşkil edir.

2022-ci ildən etibarən Federal Ehtiyat Sistemi aqressiv monetar siyasət yürüdərək inflyasiyanı cilovlamağa çalışır. Bunun nəticəsində:

Əsas faiz dərəcəsi 5,5%-ə yüksəlib - bu, 2001-ci ildən bəri ən yüksək səviyyədir.

10 illik ABŞ xəzinə istiqrazlarının gəlirliliyi 4,8%-ə çatıb, bu isə onları investorlar üçün daha az cəlbedici edir.

İnflyasiya 2023-cü ildə 4,1% təşkil edib, 2024-cü ildə isə 3,5%-ə enəcəyi proqnozlaşdırılır - bu, hədəflənən 2%-dən hələ də yüksəkdir.

Yüksək faiz dərəcələri artıq daşınmaz əmlak bazarında böhran yaradıb. İpoteka faizləri 7%-i keçib, nəticədə mənzil satışları son iki ildə 25% azalıb.

Faiz dərəcələrinin aqressiv şəkildə artırılması bank sektorundakı böhranı da dərinləşdirib. 2023-cü ildə Silicon Valley Bank, First Republic Bank və Signature Bank iflas edib - bu, 2008-ci ildən bəri ən böyük bank çöküşləridir.

FES hazırda çıxılmaz vəziyyətdədir. Əgər sərt monetar siyasət davam etsə, ABŞ iqtisadiyyatı 2025-ci ildə tənəzzülə uğrayacaq. Əksinə, faizlərin azaldılması isə dollara etibarlı valyuta kimi inamı zəiflədəcək.

Sanksiya bumeranqı: ABŞ öz ayağına sıxır

Vaşinqton dolları siyasi silaha çevirərək Rusiya, Çin, İran və digər ölkələrə qarşı sanksiyalar tətbiq edir. 2022-2024-cü illərdə ABŞ 15 mindən çox yeni sanksiya tətbiq edib. Lakin bu siyasət tam əks nəticə verib - dedollarizasiya sürətlənib.

Çin ticarətini fəal şəkildə yuana keçirir. 2023-cü ildə Çin və Rusiya arasında ticarətin 60%-i yuan və rubl üzərindən həyata keçirilib. 2024-cü ildə isə Braziliya və Argentina enerji ödənişlərində yuandan istifadə etməyə başlayıb.

Hindistan 2023-cü ildə BƏƏ ilə qarşılıqlı hesablaşmaları rupi və dirhəm üzərindən aparmaq barədə razılığa gəlib.

Səudiyyə Ərəbistanı ilk dəfə Çinə nefti dollar yox, yuanla satıb, bununla da ABŞ-ın neft-dollar monopoliyasını sarsıdıb.

Latın Amerikası və Afrika alternativ maliyyə sistemlərinin yaradılmasını müzakirə edir. Braziliya prezidenti Lula da Silva BRİKS üçün vahid valyutanın yaradılmasını təklif edib.

2000-ci ildə qlobal ehtiyatların 72%-i dollarda saxlanılırdı. 2024-cü ildə isə bu göstərici 58%-ə düşüb - bu, dollar üçün təhlükəli siqnaldır.

ABŞ enerji bazarına nəzarəti itirir

ABŞ uzun illər qlobal neft ticarətinə nəzarət edirdi. İndi isə mənzərə dəyişir:

2023-cü ildə Rusiyanın Çinə neft ixracı 23% artıb - bütün sanksiyalara baxmayaraq.

İran, Venesuela və Rusiya sanksiyalardan yan keçərək kriptovalyutalar və alternativ ödəniş sistemlərindən istifadə edir.

Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ Çinlə neft ticarətini yuanla aparmaq üçün razılığa gəlib.

Əgər neft-dollar sistemi çökərsə, dollara qlobal tələbat azalacaq və bu, onun qaçılmaz devalvasiyasına səbəb olacaq.

Dolların gələcəyi: üç mümkün ssenari

Hazırkı vəziyyət necə inkişaf edə bilər? Üç mümkün ssenari var:

"Yaponlaşma" modeli. FES tənəzzülün qarşısını almaq üçün faizləri aşağı salır, lakin dövlət borcu böyüməyə davam edir. Nəticədə, ABŞ iqtisadiyyatı Yaponiya kimi uzunmüddətli stagnasiya dövrünə daxil olur.

"Latın Amerikası" ssenarisi. FES inflyasiyaya nəzarəti itirir, dollar dəyərdən düşür, investorlar kapitalı çıxarır və ABŞ-da Argentina və ya Türkiyə kimi stagflyasiya (inflyasiya və aşağı iqtisadi artımın birləşməsi) baş verir.

"Bipolyar dünya" və dollar hegemoniyasının sonu. 2030-cu ilə qədər dollar beynəlxalq ödənişlərdə dominant mövqeyini itirir və payı 40-45%-ə düşür. ABŞ istədiyi qədər pul çap edib borcla yaşaya bilmir.

Dollar imperiyasının sonu?

Dolların süqutu qaçılmaz deyil, lakin onun qlobal mövqeləri sürətlə zəifləyir.

ABŞ artıq istədiyi qədər pul çap edə bilmir, çünki alternativlər artır.

Çin, Rusiya, Hindistan və BRİKS dolların hegemon olmadığı yeni maliyyə sistemini qururlar.

Əgər Vaşinqton siyasətini dəyişməsə, 2030-cu ilə qədər dollar qlobal rezerv valyutası statusunu itirə bilər.

Dünya dolların hegemoniyasının sonuna şahidlik edirmi? Bunu zaman göstərəcək.