DRON MÜHARİBƏLƏRİ DÖVRÜ Ənənəvi döyüş üsulları sıradan çıxır, amma...

Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı işğalı artıq dörd ildir davam edir və bu müharibə böyük irəliləyişlərin olmadığı, əsasən kiçik piyada qruplarının fəaliyyəti ilə aparılan, ağır zirehli texnikanın az istifadə olunduğu və cəbhə xəttinin minlərlə kilometr uzunluğunda “öldürmə zonası”na çevrildiyi bir tükəndirmə savaşına çevrilib. Həmin zonada saysız-hesabsız dronlar üstünlük təşkil edir və hər iki ordu üçün düşməni məhv etməyin əsas vasitəsinə çevrilib.

Bu dörd il ərzində həm döyüş taktikası, həm də əsas silah sistemləri köklü şəkildə dəyişib. Ukrayna təcrübəsi yeni tip müharibənin nümunəsinə çevrilə bilərmi?

Bu barədə Qərb mediasına danışan amerikalı hərbi analitik Maykl Kofman və Pokrovsk istiqamətində döyüşən ukraynalı dron operatoru maraqlı detalları açıqlayıb.

Dron sürülərinin hökm sürdüyü “öldürmə zonası”

Kofman qeyd edir ki, Ukraynadakı müharibə pilotsuz uçuş aparatlarının (PUA) effektiv tətbiqinin ilk nümunəsi deyil. Dronlar 2020-ci ildəki Qarabağ müharibəsində də fəal istifadə olunmuşdu, hərçənd bu qədər geniş miqyasda yox.

Onun sözlərinə görə, hər müharibədə yeni texnologiya və yeni silahlar meydana çıxır. Bu isə avtomatik olaraq həmin müharibənin “yeni tip” olduğunu göstərmir. Ukraynada çoxlu yeniliklərin müşahidə olunması da gələcək müharibələrin məhz bu trayektoriya üzrə inkişaf edəcəyini deməyə əsas vermir. Bir müharibədə üstünlük verən texnologiya başqa müharibədə eyni effekti göstərməyə bilər.

Kofman bildirir ki, dronlar gələcək müharibələrə təsir göstərəcək, lakin təkcə bir müharibənin təcrübəsinə əsaslanaraq gələcək savaşın modelini müəyyənləşdirmək ehtiyatlı yanaşma tələb edir.

Onun fikrincə, dronlar Ukrayna cəbhəsində həlledici rolu yalnız müharibənin ikinci ilinin ortalarından etibarən oynamağa başlayıb. Həmin vaxt həm Rusiya, həm də Ukrayna ordusu genişmiqyaslı hücum imkanlarını itirmiş, müharibə mövqelər savaşı xarakteri almışdı. Bundan əvvəl əsas rolu ənənəvi artilleriya oynayırdı, dronlar isə əsasən atəşin korreksiyası üçün istifadə olunurdu.

Məsələn, 2023-cü ilin yayında Ukraynanın cənub cəbhəsində həyata keçirməyə çalışdığı genişmiqyaslı hücum zamanı əsas rol tanklar və digər zirehli texnika, eləcə də müxtəlif tipli artilleriya sistemlərinə verilmişdi. Dronlar artıq geniş yayılmışdı, lakin onların rolu həm hücumda, həm də müdafiədə nisbətən məhdud idi.

“Döyüş meydanı tam formalaşandan sonra dronların rolu artmağa başladı”, – deyə analitik vurğulayır.

Dronların yaratdığı yeni reallıqlar

Kofman dronların kütləvi istifadəsinin bir neçə əsas tendensiya yaratdığını qeyd edir.

Birincisi, döyüş meydanı “məsaməli” xarakter alıb. Artıq klassik cəbhə xətti yoxdur, ayrı-ayrı mövqelər mövcuddur. Dronların çoxluğu həm hücumda, həm də müdafiədə qüvvələrin daha çox səpələnməsinə səbəb olur. Bu isə iri miqyaslı kombinə edilmiş hücum əməliyyatlarını və ya müdafiə zamanı canlı qüvvənin kiçik ərazilərdə cəmlənməsini çətinləşdirir. Dronlar taktiki dərinlikdə həm kəşfiyyat, həm də atəş zərbələri endirməyə imkan verir.

Onun sözlərinə görə, dronlar Qərbdə “kütləvi dəqiq zərbə vasitəsi” adlandırılan anlayışa çevrilib – ucuz və əlçatan şəkildə həm kütləvi, həm də nöqtəvi zərbələr endirməyə imkan yaradır.

İkincisi, dronlar gecə əməliyyatlarının üstünlüyünü azaldıb. Əvvəllər gecə döyüşü Qərb quru qoşunlarının əsas üstünlüklərindən biri idi. Bu ordular 1980-ci illərdən etibarən gecə əməliyyatlarını intensiv şəkildə məşq edirdi. İndi isə istənilən ordu təxminən 3-4 min dollara kvadrokopter alaraq gecə vaxtı ön xəttdən uzaq ərazilərdə kəşfiyyat apara bilər.

Kofman sual edir: əgər gecə əməliyyatları artıq ciddi üstünlük vermirsə, o zaman bu sahədə yüksək səviyyədə hazırlıq davam etdirilməlidirmi?

Üçüncüsü, uzaqmənzilli dronlar ənənəvi silahlara, məsələn, qanadlı raketlərə dəyərli əlavə vasitəyə çevrilib.

Dördüncüsü, dronlar diversiya əməliyyatlarında effektiv və ucuz vasitə kimi özünü göstərib. Məsələn, Ukraynanın “Pautina” əməliyyatı zamanı Rusiya arxa cəbhəsindəki aerodromlarda hərbi təyyarələrə zərər vurulmuşdu. Eyni zamanda, 2025-ci ildə İsrailin İranın hava hücumundan müdafiə sistemlərinə qarşı 12 günlük müharibə çərçivəsində keçirdiyi əməliyyat da bu baxımdan nümunə göstərilir.

Bu əməliyyatlar göstərdi ki, xüsusi təyinatlı qüvvələr rəqib ölkənin daxilində dronlardan istifadə edərək az xərclə operativ nəticə əldə edə bilər və bir çox ölkələrin kritik hərbi infrastrukturu bu tip hücumlara qarşı həssasdır.

Beşincisi, əvvəllər dronlara qarşı əsas vasitə radioelektron mübarizə (REM) sistemləri idisə, indi dronlar özləri digər dronların tutulmasında əsas vasitəyə çevrilir. Ukrayna ordusu “Geran” və digər Rusiya uzaqmənzilli PUA-larına qarşı dron-tutuculardan istifadə edir. Rusiya ordusu da oxşar taktikadan yararlanır.

“Bu gün dronlar həm zərbə vasitəsidir, həm müdafiə vasitəsi, həm də tutucudur”, – Kofman belə yekunlaşdırır.

Yerüstü robotlar və logistika

Ukrayna Silahlı Qüvvələrində xidmət edən dron operatoru Vitali (adı dəyişdirilib) son dövrdə əsas sıçrayışın yerüstü robot kompleksləri (YRK) olduğunu deyir. Onun sözlərinə görə, bu robotlar və ağır oktokopterlər FPV-dronların pozduğu logistikanı bərpa etməyə, mövqelərdəki hərbçilərə sursat və ərzaq çatdırmağa imkan verir.

Əvvəllər bir maşın və şəxsi heyətin riskli hərəkəti tələb olunan tapşırıqlar indi bir dron vasitəsilə yerinə yetirilə bilir. Robotlar yaralıların təxliyəsində, minalamada və digər tapşırıqlarda da istifadə olunur. Hətta bir halda YRK vasitəsilə üç Rusiya hərbçisinin əsir götürüldüyü bildirilir.

Dronlar tankları əvəz edə bilərmi?

Buna baxmayaraq, dronlar artilleriya və minaatanları tam əvəz edə bilmir. Kofman misal kimi ABŞ istehsalı olan “Javelin” tank əleyhinə komplekslərini göstərir. Onun fikrincə, mövcud mövqe müharibəsində dronlar effektivdir, lakin sürətli hücum və dərinlikdə desant əməliyyatlarında tank əleyhinə idarəolunan raketlər üstünlük qazana bilər.

O vurğulayır ki, texnikanın həssas olması onun köhnəlməsi demək deyil. 1970-ci illərdə tank əleyhinə raketlər tankları daha həssas etmişdi, lakin bu, tankların tam sıradan çıxması ilə nəticələnməmişdi. Hazırda isə atəş gücü, müdafiə və mobillik arasında yeni balans axtarışı gedir.

Ukraynanın modernləşməsi

Son dörd ildə Ukrayna dünyada döyüş dronlarının ən iri istehsalçılarından birinə çevrilib. Bir vaxtlar fəal istifadə olunan Türkiyə istehsalı “Bayraktar TB2” dronları artıq demək olar ki, tətbiq edilmir. ABŞ istehsalı “Switchblade 300” və “600” sursatları da geniş istifadə olunmur. Almaniyanın “Helsing” şirkətinin HX-2 dronlarının döyüş şəraitində dəqiqliyi cəmi 35 faiz olub və sonradan əlavə alışlardan imtina edilib.

Kofman hesab edir ki, məsələ təkcə qiymətdə deyil. Texnologiyalar daim dəyişən döyüş şəraitinə uyğun olaraq tez-tez modernləşdirilməlidir. Ukrayna istehsalçıları hərbi bölmələrlə sıx əməkdaşlıq etdiyi üçün bunu edə bilir. Qərb isə texnologiyanı hər iki-üç aydan bir yeniləmək imkanına malik deyil.

NATO üçün dərslər

Kofman qeyd edir ki, həm Ukrayna, həm də Rusiya ordusunda dron bölmələrinin sayı artırılıb, ayrıca pilotsuz qüvvələr yaradılıb. Qərb orduları isə dronları əsas qüvvələrə əlavə vasitə kimi nəzərdən keçirir və müstəqil struktur yaratmağa tələsmir.

Onun fikrincə, Qərbin əsas üstünlüyü aviasiya, uzaqmənzilli dəqiq silahlar və müxtəlif qoşun növlərinin koordinasiyasıdır. Buna görə də Ukrayna müharibəsinin ikinci-üçüncü ilində dronların həlledici rol oynaması gələcək müharibənin ilk həftələrində də eyni vəziyyətin təkrarlanacağı anlamına gəlmir. Hazırkı mərhələdə dronların rolu daha çox təkamül xarakterlidir, inqilabi deyil.

O xatırladır ki, 2020-ci il Qarabağ müharibəsində əsas rol oynayan “Bayraktar TB2” Ukraynada yalnız işğalın ilk günlərində və Zmeyni adası uğrunda döyüşlərdə effektiv olmuşdu. Daha sonra Rusiya hava hücumundan müdafiə sistemi qurduqdan sonra bu dronların əksəriyyəti məhv edildi və 2023-cü ilin sonuna doğru demək olar ki, istifadə olunmadı.

Kofman əlavə edir ki, yeni texnologiyanı ilk tətbiq edən ölkənin onu gələcəkdə operativ sənət səviyyəsinə qaldıracağına zəmanət yoxdur. XX əsrin əvvəllərində tank və aviadaşıyıcıları ilk hazırlayan Böyük Britaniya onların optimal tətbiq modelini tapa bilməmişdi. Ola bilsin ki, bu müharibəni öyrənən digər ordular dronların daha effektiv istifadəsi üçün yeni yanaşmalar tapsın.

NATO təlimlərində şok effekti

Ukraynalı dron operatoru Vitali hesab edir ki, müttəfiqlər artıq indi Ukraynadan öyrənə bilər. O, ötən il Estoniyada keçirilən NATO-nun “Polad kirpi” təlimlərini misal gətirir. Təlim ssenarisində minlərlə hərbçidən ibarət NATO qrupu mexanikləşdirilmiş hücuma keçməli idi. Ukraynalı dron operatorlarının kiçik qrupu isə şərti olaraq bir neçə saat ərzində onlarla texnika vahidini sıradan çıxarıb və iki batalyonu “məhv edib”, özü itki verməyib. Bu nəticələr NATO hərbi rəhbərliyi üçün şok olub.

Bununla belə, ukraynalı ekspert Kirill Danilçenko qeyd edir ki, təlimlərdə Ukrayna tərəfindən elit bölmələr iştirak edirdi və NATO tərəfi məhdud əks-tədbirlər tətbiq edirdi. Real müharibədə vəziyyət daha çətin olardı.

Əsas dərs – itkilərin miqyası

Kofmanın fikrincə, Qərb üçün əsas dərs insan və texnika itkilərinin miqyasıdır. Onun sözlərinə görə, Qərb ordularının hazırkı ölçüsü və sursat təminatı uzunmüddətli genişmiqyaslı konvensional müharibə üçün yetərli deyil. Bu baxımdan istisna yalnız ABŞ hesab oluna bilər.

“Burada əsas məsələ kimin dronu var, kimin yoxdur sualı deyil. Əsas problemlər fundamental xarakter daşıyır. Gələcəkdə daha avtonom dronlar daha effektiv ola bilər, lakin hazırda dronların tətbiqi böyük ölçüdə insan resurslarından asılıdır”, – deyə o vurğulayır.

“AzPolitika.info”