Icma.az
close
up
RU
Dünya üç liderin masasına sığmır

Dünya üç liderin masasına sığmır

Icma.az, Xalq qazeti saytına istinadən bildirir.

Şençjen masasında dünya nizamının görünməyən sərhədləri     

Noyabrın 19-da Çinin Şençjen şəhərində ABŞ Prezidenti Donald Tramp, Çin lideri Si Cinpin və Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin üçtərəfli görüşü beynəlxalq münasibətlər sistemində güc balansının yenidən tənzimləndiyini göstərən mühüm siyasi hadisədir. 

Noyabrın 18-19-da keçirilən 33-cü APEC sammiti çərçivəsində baş tutan və öncəsində Donald Trampın Vladimir Putin, ardınca isə Si Cinpin ilə ayrı-ayrılıqda apardığı ikitərəfli danışıqlarla müşayiət olunan toplantı qlobal diplomatiyanın əsas müzakirə predmetinə çevrildi. Qərb mərkəzli liberal media resurslarında üç böyük dövlət rəhbərinin dünyanı nüfuz dairələrinə bölüşdürə biləcəyi barədə ehtimallar səsləndirilsə də, obyektiv siyasi təhlil Şençjen görüşünün 1945-ci il Yalta konfransının təkrarı olmadığını, əksinə, kəskin geosiyasi ziddiyyətlərin idarə olunmasına yönələn praqmatik diplomatik proses kimi meydana çıxdığını nümayiş etdirir.

Tarixi paralellərə baxmayaraq, 2026-cı ilin siyasi reallıqları 1945-ci ildən ciddi şəkildə fərqlənir. İkinci Dünya müharibəsindən sonra qalib dövlətlər dünya nizamını formalaşdırmaq imkanına malik idilər. Bu gün isə qlobal düzəni yalnız Vaşinqton, Pekin və Moskvanın iradəsi ilə müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Üstəlik, üç paytaxt arasında dərin strateji ziddiyyətlər vahid qlobal razılaşmanın əldə olunmasını çətinləşdirir. Buna görə də Şençjen sammitini dünyanın bölüşdürülməsi deyil, böyük güclər arasında strateji sabitliyin qorunması və qlobal qarşıdurma risklərinin azaldılması cəhdi kimi qiymətləndirmək daha doğru olar.

Trampın siyasi umacağı

ABŞ Prezidenti Donald Trampın Şençjen danışıqlarından güddüyü əsas siyasi məqsəd ənənəvi çoxtərəfli bürokratik strukturları kənara qoyaraq, liderlərarası vasitəsiz diplomatiya yolu ilə ABŞ-ın strateji yükünü azaltmaqdır. Ağ Ev administrasiyası eyni vaxtda həm Şərqi Avropada, həm Yaxın Şərqdə, həm də Hind-Sakit okean hövzəsində gərginliyin artmasının Amerika xarici siyasəti üçün ağır yükə çevrildiyini anlayır. Donald Tramp üçtərəfli formatdan istifadə edərək Rusiya ilə Çin arasında tam hərbi-siyasi blokun formalaşmasını əngəlləməyə, nüvə silahlarının azaldılması üzrə yeni danışıqlara başlamağa və Rusiya-Ukrayna müharibəsinin, eləcə də İran ətrafındakı hərbi böhranın diplomatik yolla dondurulmasına nail olmağa çalışır.

Putinin özəl məqsədi

Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin Şençjen sammitində iştirakı isə Moskvanın Qərb tərəfindən tətbiq edilən siyasi təcrid cəhdlərinin tamamilə nəticəsiz qaldığını dünya ictimaiyyətinə nümayiş etdirmək məqsədinə xidmət edir. Rusiya rəhbərliyi üçün ABŞ və Çin liderləri ilə bərabərhüquqlu tərəf kimi eyni masada oturmaq beynəlxalq arenada fövqəldövlət statusunun qeyd-şərtsiz təsdiqidir. Vladimir Putin üçtərəfli görüşdə, xüsusilə də Donald Tramp ilə keçirdiyi ikitərəfli təmasda Ukrayna müharibəsinin Kiyev və Avropa paytaxtlarının iştirakı olmadan, döyüş meydanında yaranmış reallıqlar və Moskvanın təhlükəsizlik tələbləri əsasında nizamlanmasını gündəmə gətirir. 

Si Cinpinin dünya nizamı

Çin Xalq Respublikasının Sədri Si Cinpin üçün Şençjen zirvəsi Pekinin qlobal diplomatiyanın mərkəzi moderatoruna çevrildiyini təsdiqləyən mühüm platformadır. Çin rəhbərliyi həm ABŞ ilə münasibətlərdə sabitliyi qoruyub saxlamağa, həm də Rusiya ilə strateji tərəfdaşlığını zədələməməyə çalışır. Si Cinpin görüşdən istifadə edərək çoxqütblü dünya nizamı konsepsiyasını təşviq edir, heç bir dövlətin təktərəfli üstünlük əldə etmədiyi, daxili işlərə qarışmamaq prinsipinə söykənən beynəlxalq sistemin vacibliyini vurğulayır. Pekin qlobal böhranların, xüsusən Ukrayna və Yaxın Şərq münaqişələrinin diplomatik dialoqla tənzimlənməsini dəstəkləməklə beynəlxalq aləmdə məsuliyyətli qlobal güc imicini möhkəmləndirir. 

Sammitin ən mürəkkəb mövzularından biri nüvə silahlarının azaldılması və strateji sabitliyin qorunmasıdır. ABŞ-Rusiya silah nəzarəti mexanizmlərinin zəifləməsi qlobal nüvə rəqabətini daha da dərinləşdirir. 2026-cı ilin yanvarına olan məlumatlara görə, Rusiyanın 5420, ABŞ-ın 5042, Çinin isə 620 nüvə başlığı var. Tramp Pekinin də nüvə tərksilahı danışıqlarına qoşulmasını tələb edir. Çin isə nüvə arsenalının ABŞ və Rusiyadan xeyli kiçik olduğunu əsas gətirərək bərabər məhdudiyyətlərə qarşı çıxır. Buna baxmayaraq, üç ölkə arasında nüvə eskalasiyasının qarşısını almaq üçün ortaq prinsiplərin müzakirəsi qlobal təhlükəsizlik baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Yaxın Şərqdə İran ətrafında yaranan hərbi qarşıdurma və regional təhlükəsizlik böhranı da görüşün əsas müzakirə istiqamətlərindəndir. ABŞ və İsrailin İrana zərbələri, Hörmüz boğazında gəmiçiliyin məhdudlaşdırılması, eləcə də Fars körfəzi ölkələrinə raket və dron hücumları qlobal enerji təhlükəsizliyini təhdid edir. Tramp Moskva və Pekinin Tehrana təsir imkanlarından istifadə edərək İranın nüvə və raket proqramlarının dayandırılmasına nail olmağa çalışır. Rusiya və Çin isə hərbi müdaxilə əvəzinə İranın suverenliyinə hörmət əsasında diplomatik nizamlanmanı müdafiə edirlər. Mövqelər fərqli olsa da, regionda genişmiqyaslı müharibənin qarşısının alınması hər üç tərəfin marağındadır.

Müasir texnoloji rəqabət və süni intellektin hərbi-siyasi idarəetmədə tətbiqi də sammitin müzakirə mövzularındandır. Şençjen kimi texnologiya mərkəzində bu məsələnin gündəmə gəlməsi təsadüfi deyil. Avtomatlaşdırılmış silah sistemləri, kiberhücumlar və strateji qərarlarda süni intellektdən istifadə beynəlxalq təhlükəsizlik üçün yeni risklər yaradır. Vaşinqton və Pekin texnoloji üstünlük uğrunda rəqabət aparsalar da, süni intellektin nüvə idarəetmə sistemlərindən kənarda saxlanılması məsələsində ortaq mövqeyə ehtiyac duyurlar.

ABŞ, Çin və Rusiya arasındakı münasibətlərin hazırkı dinamikası klassik soyuq müharibə qütbləşməsindən tamamilə fərqlənən mürəkkəb strateji üçbucaq yaradır. Donald Trampın həm Vladimir Putin, həm də Si Cinpin ilə şəxsi münasibətləri vurğulayaraq diplomatik jestlər etməsi Vaşinqtonun Moskva-Pekin yaxınlaşmasını zəiflətmək taktikası kimi də şərh olunur. Bununla belə, Çin və Rusiya rəhbərləri Şençjendə ikitərəfli münasibətlərin sarsılmazlığını təsdiqləyərək çoxqütblü dünyanın qurulmasında aparıcı rol oynamağa davam edəcəklərini bəyan ediblər. 

Şençjen görüşü nə liberal medianın ehtiyat etdiyi kimi planetin 1945-ci il modelində yenidən bölüşdürülməsi aktıdır, nə də bütün ziddiyyətləri həll edən yekun sülh müqaviləsidir. Şençjen sammiti çoxqütblü dünyanın artıq reallığa çevrildiyini, qlobal problemlərin yalnız fövqəldövlətlərin dialoqu və bütün suveren dövlətlərin hüquqlarına qarşılıqlı hörmət əsasında tənzimlənə biləcəyini sübuta yetirir. 

Yusif Şərifzadə

 XQ

Ekspert rəyi

Vilson JU, “The Copenhagen Post” nəşrinin beynəlxalq əlaqələr üzrə rəhbəri

Şençjen görüşü beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən əsas dəyişikliklərin göstəricisi kimi qiymətləndirilməlidir. Bu görüşün əsas mahiyyəti dünyanın qlobal güc mərkəzlərinin bir-biri ilə ziddiyyətlərini hansı amillərlə idarə edəcəklərinin müəyyənləşdirilməsidir. Artıq heç bir dövlət, hətta ən böyük hərbi və iqtisadi potensiala malik güclər belə, beynəlxalq prosesləri təkbaşına müəyyənləşdirmək imkanına sahib deyil.

Burada diqqət çəkən əsas məqam Çin, ABŞ və Rusiyanın bir-birinə rəqib olmaqla yanaşı, müəyyən qlobal məsələlərdə ortaq maraqlara köklənməsidir. Nüvə təhlükəsizliyi, regional münaqişələrin genişlənməsinin qarşısının alınması, enerji marşrutlarının qorunması və süni intellektin hərbi məqsədlərlə istifadəsi kimi məsələlər tərəflər arasında dialoqu zəruri edir. 

Mən hesab edirəm ki, bu prosesin mühüm nəticələrindən biri orta güclərin və regional dövlətlərin beynəlxalq siyasətdə artan roludur. Şençjen görüşünün tarixi əhəmiyyəti də məhz bundan ibarətdir. Dünya artıq bir-birinin mövcudluğunu nəzərə almağa məcbur olan güclərin mürəkkəb münasibətləri fonunda formalaşır.

Ən son xəbərləri və yenilikləri almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:74
embedMənbə:https://xalqqazeti.az
archiveBu xəbər 19 Noyabr 2026 17:49 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin dövlət idarəçiliyi

17 Noyabr 2026 23:52see375

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

18 Noyabr 2026 01:28see349

2027 ci ildən Bakıya köç daha da artacaq?

17 Noyabr 2026 23:20see337

Dünya onların görüşünə köklənib: Müharibələrə son qoyulacaq?

18 Noyabr 2026 13:51see295

Diş əti qanaması hansı daxili xəstəliklərin əlamətidir?

17 Noyabr 2026 23:18see281

İki zəhərli ilanı təyyarəyə keçirmək istədi

17 Noyabr 2026 23:17see263

Bu hərəkətlər davam edərsə.. SEPAH generalı Bəhreyn hökümətini HƏDƏLƏDİ

18 Noyabr 2026 02:03see250

Səhiyyədə gizli qalan vergi problemi gündəmə gəldi

18 Noyabr 2026 12:19see248

Braziliya millisindən darmadağın: Vinisius het trik etdi

18 Noyabr 2026 00:46see246

Söküntü başlamazdan əvvəl vətəndaşlar əmlaklarını qiymətləndirməlidir? Açıqlama

18 Noyabr 2026 14:55see243

Bossların bossu” vəfat etdi Pablo Eskobarla əməkdaşlıq edib

18 Noyabr 2026 01:52see232

Polad Həşimovun anası xəstəxanadan evə buraxılıb TƏBİB

18 Noyabr 2026 01:24see231

Nənə tarladan 20 min qiyməti olan qızıl tapıb

18 Noyabr 2026 02:56see228

MRT, KT, PET CT: Xərçəngi dəqiq hansı müayinə aşkarlayır?

18 Noyabr 2026 18:31see221

“Səhiyyə sahəsində vergi və sosial ödənişlərə yenidən baxılmalıdır”

18 Noyabr 2026 12:29see217

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see216

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see198

Kosmosdakı musiqimiz: Çahargah Ahəngi “Voyager”ə necə yazılıb? │ VİDEO

19 Noyabr 2026 00:18see197

Məşq zamanı huşunu itirən “Bavariya”nın baş məşqçisi geri qayıdır

19 Noyabr 2026 02:01see196

Vətən müharibəsinin xronikası: 16 oktyabrda Xocavəndin bir sıra kəndləri işğaldan azad edilib

18 Noyabr 2026 04:19see191
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri