Dünyada tərəvəz çeşidləri azalır: alimlər risklər barədə xəbərdarlıq ediblər

Alimlər dünyada tərəvəz çeşidləri azalmasının həm insanların sağlamlığına, həm də qlobal ərzaq sisteminin dayanıqlılığına mənfi təsir göstərə biləcəyini bildiriblər.

Bizimyol.info xəbər verir ki, qidalanma, kənd təsərrüfatı və botanika sahəsində çalışan beynəlxalq mütəxəssislərdən ibarət qrupun gəldiyi qənaətə görə, bəşəriyyət yalnız tərəvəz istehsalını artırmaqla kifayətlənməməli, onların daha çox növ və sortlarını qoruyub yetişdirməlidir.

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, əksər ölkələrdə insanlar sağlam qidalanma üçün tövsiyə ediləndən təxminən 40 faiz az tərəvəz istehlak edir. Tərəvəzlərin az qəbul edilməsi qidalanma ilə bağlı əsas risk faktorlarından biridir və dünyada xəstəlik yükünün artmasına səbəb olur.

Lakin problem yalnız süfrədəki tərəvəzlərin miqdarı ilə məhdudlaşmır. Kənd təsərrüfatının sənayeləşməsi ilə onların genetik müxtəlifliyi də azalır. Kütləvi istehsal yetişdirilməsi, saxlanması, daşınması və satışı daha asan olan məhdud sayda sortlara üstünlük verir.

Bunun bariz nümunəsi kartofdur. Dünyada kartofun 4 mindən çox sortu mövcuddur, lakin ABŞ-da geniş şəkildə cəmi 5-8 sortdan istifadə olunur. Oxşar proseslər digər tərəvəz bitkilərində də müşahidə edilir.

BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) məlumatına görə, növ səviyyəsində qiymətləndirilmiş vəhşi tərəvəz qohumlarının təxminən 24 faizi yox olmaq təhlükəsi ilə üz-üzədir. Bitkilərin yox olması ilə yanaşı, bəşəriyyət mühüm qida maddələri ehtiva edə bilən və kənd təsərrüfatının iqlim dəyişikliklərinə uyğunlaşmasına kömək edən genetik resursları da itirir.

Tədqiqat müəlliflərinin sözlərinə görə, bir çox ənənəvi və az tanınan tərəvəz növləri quraqlıq, yüksək temperatur və resurs çatışmazlığı səbəbindən əkinçiliyin çətinləşdiyi bölgələr üçün xüsusilə dəyərli ola bilər.

Alimlər perspektivli bitkilər sırasında Afrikada yetişən, iqlim dəyişikliklərinə davamlı və qida maddələri ilə zəngin tünd-yaşıl yarpaqlı tərəvəz olan xlorofitumu qeyd edirlər. Digər nümunə kimi Sakit okean regionunda geniş yayılmış və qadınlarla uşaqların qidalanmasını yaxşılaşdırmaq potensialına malik sürüşkən kələm göstərilir.

Tədqiqatçılar Asiya və Karib hövzəsində geniş yayılan acı qabağı da xüsusi qeyd edirlər. Bu bitki tropik iqlim şəraitinə yaxşı uyğunlaşıb və onun məhsuldarlığın artırılması üçün faydalı ola biləcək çoxsaylı vəhşi qohumları mövcuddur.

Adi balqabağın da mühüm üstünlükləri var. O, quraqlığa və yüksək temperaturlara davamlıdır, meyvələri isə beta-karotinlə zəngindir. Bununla belə, alimlərin fikrincə, bu bitkinin kommersiya baxımından əhəmiyyətli olmasına baxmayaraq, onun genetik resurslarından kifayət qədər istifadə edilmir və onlar lazımi səviyyədə qorunmur.

Tədqiqat müəllifləri ənənəvi sortların və tərəvəz bitkilərinin vəhşi qohumlarının qorunmasını, onların kənd təsərrüfatında daha geniş yayılmasını və ərzaq təhlükəsizliyi strategiyalarına daxil edilməsini zəruri hesab edirlər.

Tədqiqatçıların fikrincə, tərəvəz müxtəlifliyi eyni zamanda insanların qidalanmasını yaxşılaşdıra, kənd təsərrüfatının iqlim dəyişikliklərinə davamlılığını artıra və ərzaq sisteminin az sayda kütləvi şəkildə yetişdirilən bitkidən asılılığını azalda bilər.

Mütəxəssislər gündəlik həyatda yerli və ənənəvi sortlara daha çox üstünlük verməyi, fermerlərdən və bazarlardan məhsul almağı, bağbanlara isə müxtəlif sortlar yetişdirməyi və toxumları növbəti əkinlər üçün qorumağı tövsiyə edirlər.

Alimlər vurğulayırlar ki, tərəvəz müxtəlifliyinin qorunması yalnız kənd təsərrüfatı və ekologiya məsələsi deyil. İstehsalda və qida rasionunda nə qədər çox müxtəlif bitki saxlanılarsa, bəşəriyyətin zəruri qida maddələrini əldə etmək və ərzaq sistemini gələcək iqlim dəyişikliklərinə uyğunlaşdırmaq imkanları da bir o qədər geniş olar.

Bizimyol.info