Icma.az
close
up
RU
Dünyanı iki dəfə zəhərləyən adam Hələ də onun ixtiraları can alır

Dünyanı iki dəfə zəhərləyən adam Hələ də onun ixtiraları can alır

Olke.az portalından əldə olunan məlumata əsasən, Icma.az xəbər verir.

Bu insan zəkası və ixtiraçılığı ilə XX əsrin gedişatını dəyişdirərək dünyaya misli görünməmiş rahatlıq və texnoloji irəliləyişlər bəxş edib. Amma yenə də eyni insan bilmədən planet miqyasında iki ekoloji fəlakətə səbəb olub və bəşəriyyət bu gün də onların nəticələri ilə üzləşir.

Ölkə.az Musavat-a istinadən xəbər verir ki, kiçik Tomas Miclinin hekayəsi bir mühəndislik dahisinin başgicəlləndirici yüksəlişindən bəhs edir. Onun əsərinin zərərləri ölümündən sonra da onilliklər boyu davam edib, ondan indiki və gələcək nəsillərə də pay düşəcək.

Micli sadəcə istedadlı olmayıb - o, praktiki problemlərin həllində dahi olub. O, 1920-ci illərdə “General Motors” tədqiqat laboratoriyasında işləyərkən avtomobil sənayesini narahat edən bir problemlə qarşılaşıb: daxili yanma mühərrikində taqqıltı.

Yanacaq-hava qarışığı silindrlərdə sıxıldıqda, vaxtından əvvəl partlayıb, gücü azalıb, mühərriki köhnəldib və qorxunc metal cığıltı səsi çıxarıb. Kimyaçı olan Micli benzinin döyülməyə davamlı olmasını təmin edəcək bir qatqı axtarıb. Nəhayət, onu 1921-ci ildə tapıb - tetraetil qurğuşun (TEL). Təsiri heyrətamiz olub: mühərriklər rəvan, güclü və səssiz işləyib.

“GM”, “DuPont” və “Standard Oil” tərəfindən TEL istehsal etmək üçün yaradılan şirkət, qədim romalılara da məlum olan təhlükəli neyrotoksin olan qurğuşuna istinad etməkdən qəsdən yayınaraq, cəlbedici “Ethyl Corporation” adını seçib.

İlk fəlakət

Micli və onun rəhbərləri qurğuşunun toksikliyindən yaxşı xəbərdar olublar. İlk TEL zavodlarında çalışanlar qurğuşun zəhərlənməsinin dəhşətli simptomlarından əziyyət çəkiblər: hallüsinasiyalar, qıcolmalar, iflic və ölüm.

Şirkət şikayətlərə hiyləgərliklə cavab verib: əlaqəni inkar edib, məlumatları gizlədib, evfemizmlər (“qurğuşunlu” əvəzinə “qurğuşunlu benzin”) tətbiq edib və Miclinin özünü PR alətinə çevirib.1924-cü ildə TEL-in təhlükəsizliyini sübut etməyə çalışaraq mətbuat konfransı keçirən kimyaçı heyrətlənmiş jurnalistlərin qarşısında TEL-i əllərinə töküb və bir dəqiqə ərzində onun iyləyib və iddia edib ki, bunu hər gün zərər vermədən edə bilər. Bu, çarəsiz və təhlükəli bir hiylə olub. Halbuki tezliklə o, ağır xəstələnib və uzun müddət yataqda olub.

Amma buna baxmayaraq, bu addım işə yarayıb və qurğuşunlu benzin qalib gəlib. Onilliklər ərzində dünyanın müxtəlif şəhərlərinin küçələri görünməz qurğuşun tozunun dumanı ilə örtülüb, ağciyərlərə və böyrəklərə çöküb, qan dövranına nüfuz edib və ən dəhşətlisi isə uşaqların sümüklərində və beynində toplanaraq sinir sisteminə dönməz ziyan vurub, zəkanın azalmasına və aqressiv davranışa səbəb olub.

Fəlakətin miqyası yalnız 1970-ci və 1980-ci illərdə, tədqiqatlar işlənmiş qazlardakı qurğuşunla zəhərlənmə epidemiyası arasındakı əlaqəni birmənalı şəkildə nümayiş etdirdikdə məlum olub. Qurğuşun qadağası onilliklər boyu davam edib və bəzi ölkələrdə hələ də tamamlanmamış qalıb.

İkinci fəlakət

Micli soyuducularda və kondisionerlərdə təhlükəli soyuducu maddələri əvəzləmək istəyib. Çünki ammonyak, kükürd dioksid və propan kimi maddələr təsirli olsa da, zəhərli, partlayıcı və alışqan olub. O, ideal soyuducu üçün kimyəvi cəhətdən inert, toksik olmayan və alovlanmayan maddə yaratmağa başlayıb. 1928-ci ildə o, DuPontun freon adlandırdığı ilk xlorflüorkarbonu (CFC) sintez etməklə buna parlaq şəkildə nail olub. Bu, möcüzə kimi görünüb. Freon soyuducuları kompakt və əlverişli edən, kondisionerlərin isə kütləvi istehsalına şərait yaradan təhlükəsiz, sabit bir qaz idi. O təkcə mətbəxləri deyil, həm də aerozol qutularından tutmuş köpük istehsalına qədər bütün sənaye sahələrini fəth edərək bütün dünyaya zəfərlə yayılıb.

Micli Amerika Kimya və Mühəndislik Cəmiyyətlərindən ən yüksək mükafatlara layiq görülüb. O, bəşəriyyətin xeyirxahı kimi qəbul edilib. Heç kim, xüsusən də Miclinin özü, freonun sabitliyinin - onun əsas üstünlüyünün ölümcül bir qüsura çevriləcəyini təsəvvür edə bilməyib.

Problem ondadır ki, xloroflorokarbonlar atmosferin aşağı qatlarında parçalanmayıb. Onlar yavaş-yavaş, lakin davamlı olaraq stratosferə, 15-50 kilometr yüksəkliyə qalxıblar. Günəşin sərt ultrabənövşəyi şüalanmasına məruz qalan molekullar, nəhayət, parçalanaraq xlor atomlarını buraxıb. Xlor atomları isə amansız qatillərə çevrilib. Hər bir xlor atomu, molekulyar terminator kimi, on minlərlə ozon (O3) (Yer kürəsini ultrabənövşəyi şüalanmadan qoruyan təbəqə) molekulunu məhv etmək bacarığına malikdir. Bu, yalnız 1974-cü ildə Şervud Rouland və Mario Molina (Nobel mükafatı laureatı 1995) tərəfindən kəşf edilib. Miclinin ixtirası Antarktida üzərində nəhəng bir ozon dəliyinin əmələ gəlməsinə və bütün planetdə təbəqənin incəlməsinə səbəb olub.

Alimin öz həyatı da faciəvi şəkildə və dəhşətli istehza ilə başa çatıb. O, 1940-cı ildə, 51 yaşında, poliomielit xəstəliyinə tutulub, qismən iflic olub və yataq xəstəsinə çevrilib. Lakin onun yorulmaz ixtiraçılıq ruhu qırılmayıb. Micli köməksiz oturub özünü hərəkət etdirə bilməsi üçün çarpayısına bərkidilmiş mürəkkəb bir ip sistemi qurub. Lakin 2 noyabr 1944-cü ildə sistem əks təsir göstərib. O həmin iplərə ilişib və boğularaq ölüb.

Ən son xəbərləri və yenilikləri almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:114
embedMənbə:https://olke.az
archiveBu xəbər 01 İyun 2026 23:00 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin dövlət idarəçiliyi

17 Noyabr 2026 23:52see392

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

18 Noyabr 2026 01:28see370

2027 ci ildən Bakıya köç daha da artacaq?

17 Noyabr 2026 23:20see357

Dünya onların görüşünə köklənib: Müharibələrə son qoyulacaq?

18 Noyabr 2026 13:51see323

Diş əti qanaması hansı daxili xəstəliklərin əlamətidir?

17 Noyabr 2026 23:18see297

İki zəhərli ilanı təyyarəyə keçirmək istədi

17 Noyabr 2026 23:17see278

Səhiyyədə gizli qalan vergi problemi gündəmə gəldi

18 Noyabr 2026 12:19see270

Bu hərəkətlər davam edərsə.. SEPAH generalı Bəhreyn hökümətini HƏDƏLƏDİ

18 Noyabr 2026 02:03see266

Braziliya millisindən darmadağın: Vinisius het trik etdi

18 Noyabr 2026 00:46see263

Söküntü başlamazdan əvvəl vətəndaşlar əmlaklarını qiymətləndirməlidir? Açıqlama

18 Noyabr 2026 14:55see258

Polad Həşimovun anası xəstəxanadan evə buraxılıb TƏBİB

18 Noyabr 2026 01:24see241

Bossların bossu” vəfat etdi Pablo Eskobarla əməkdaşlıq edib

18 Noyabr 2026 01:52see240

Nənə tarladan 20 min qiyməti olan qızıl tapıb

18 Noyabr 2026 02:56see240

MRT, KT, PET CT: Xərçəngi dəqiq hansı müayinə aşkarlayır?

18 Noyabr 2026 18:31see234

“Səhiyyə sahəsində vergi və sosial ödənişlərə yenidən baxılmalıdır”

18 Noyabr 2026 12:29see230

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see228

Kosmosdakı musiqimiz: Çahargah Ahəngi “Voyager”ə necə yazılıb? │ VİDEO

19 Noyabr 2026 00:18see210

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see208

Məşq zamanı huşunu itirən “Bavariya”nın baş məşqçisi geri qayıdır

19 Noyabr 2026 02:01see206

Vətən müharibəsinin xronikası: 16 oktyabrda Xocavəndin bir sıra kəndləri işğaldan azad edilib

18 Noyabr 2026 04:19see204
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri