Dünyanı silkələyən casuslar

Mata Hari, Cicero və bakılı balası Zorge
Kəşfiyyat xidmətlərinin işi çox vaxt filmlərdəki kimi təqdim olunur: gizli kameralar, şifrəli mesajlar, qaranlıq küçələr. Reallıq isə daha sərtdir. Əsl kəşfiyyat romantika deyil, səhv bağışlamayan mexanizmdir. Orada əsas dram güllələrdə yox, inanılıb-inanılmamasındadır. Tarix göstərir ki, ən böyük faciələr məlumatın olmamasından yox, mövcud məlumatın ya yanlış oxunmasından, ya da siyasi iradə tərəfindən qulaqardına vurulmasından yaranıb. Bu həqiqəti ən aydın şəkildə göstərən üç fiqur var: Mata Hari, Cicero və Rixard Zorge.
Birinci Dünya müharibəsi zamanı Avropanın ən məşhur qadınlarından biri hollandiyalı Mata Hari idi. O, nə alman, nə də fransız idi. Amma Avropanın bütün paytaxtlarında tanınırdı. Yüksək cəmiyyət salonlarına, generalların süfrələrinə, diplomatların evlərinə sərbəst girib-çıxırdı. Onu təhlükəli edən də məhz bu sərbəstlik idi. Mata Hari Almaniya üçün işləyirdi. O, sənəd oğurlamırdı, xəritə çəkmirdi. O, söhbətləri dinləyirdi. Kimin harada narazı olduğunu, hansı qərarın hansı kabinetdə müzakirə olunduğunu ötürürdü. Fransaya gəldikdən sonra Fransa kəşfiyyatı onu öz tərəfinə çəkməyə çalışdı. Rəsmi olaraq Mata Hari Fransa üçün işləməyə başladı. Amma fransızlar onun davranışlarında qəribə bir uyğunsuzluq hiss edirdilər. O, həddindən artıq rahat idi. Həddindən artıq çox şey bilirdi. Və ən əsası, həddindən artıq çox əlaqəyə malik idi.
Bu şübhəni faktla yoxlamaq üçün Mata Hari Fransa kəşfiyyatının tapşırığı ilə İspaniyaya, Madriddə göndərildi. Orada Almaniyanın hərbi attaşesi Arnold Kalle ilə görüşdü və fransızların verdiyi məlumatları almanlara ötürdü. Alman kəşfiyyatı bu məlumatları bilərəkdən açıq radio kanalları ilə göndərdi ki, Fransa radiosu onları tutsun. Mesajlarda Mata Hari H-21 kod adı ilə açıq şəkildə göstərilirdi. Bu artıq şübhə yox, sübut idi. Mata Hari Parisə qayıdan kimi həbs edildi və 1917-ci ildə camaatın qarşısında güllələndi. O, gözləri bağlı güllələnmədi. Dik durdu. Ölüm qarşısında məğrur idi. Amma kəşfiyyat üçün vacib olan onun cəsarəti yox, dərs idi: yanlış adama etibar zəncirvari ölümlə nəticələnir.
İkinci Dünya müharibəsi dövründə Ankarada baş verənlər isə kəşfiyyatın başqa üzünü göstərdi. Elyesa Bazna, kod adı Cicero, Britaniya səfirinin şəxsi xidmətçisi idi. Gecələr səfirin seyfinin açarını gizlicə götürür, ən məxfi sənədləri fotoya çəkirdi. Bu sənədləri Alman kəşfiyyatına satırdı. Cicero Almaniyaya real, dəyərli, strateji məlumatlar ötürürdü. O qədər dəyərli idi ki, almanlar ona çox böyük məbləğlər ödədilər. Amma müharibədən sonra məlum oldu ki, bu pulların böyük hissəsi saxta funt-sterlinq idi. Almaniya məlumatı aldı, amma mənbəni aldatdı. Cicero müharibədən sonra kasıb qaldı, Almaniyanı məhkəməyə verdi və uduzdu. Bu hadisə göstərdi ki, kəşfiyyatda etibar təkcə dövlətlər üçün risk deyil. Casusun özü də istifadə edilən fiqurdur.
Bu üçlüyün ən faciəvi fiquru isə Rixard Zorgedir. O, 1895-ci ildə Bakıda, o dövrdə Rusiya imperiyasının tərkibində olan neft şəhərində doğulmuşdu. Atası alman mühəndisi, anası rus idi. Uşaqlıq illərini Bakı mühitində keçirmişdi. Zorge Alman əsilli idi, amma Sovet İttifaqına xidmət edirdi. Birinci Dünya müharibəsində alman ordusunda döyüşmüş, ağır yaralanmışdı. Müharibədən sonra siyasi baxışları dəyişmiş, kommunist olmuşdu. Sonradan Sovet kəşfiyyatı onu Yaponiyaya göndərdi. Orada jurnalist və alman dairələrinə yaxın analitik kimi fəaliyyət göstərirdi. Alman səfirliyinə qədər yüksəlmişdi. Tokio siyasi elitasının içində idi.
1941-ci ilin yazında Zorge Moskvaya ən həyati məlumatı ötürdü. O, xəbər verdi ki, Almaniya SSRİ-yə hücum edəcək və hücumun vaxtını da konkret göstərdi: iyun ayı. Bu ehtimal deyildi. Bu, plan idi. Tarix idi. Zorge bu məlumatı bir dəfə yox, dəfələrlə göndərmişdi. Amma Sovet rəhbərliyi bu xəbərə inanmadı. Stalin bu məlumatı ya təxribat, ya da dezinformasiya kimi qiymətləndirdi. 22 iyun 1941-ci ildə Almaniya SSRİ-yə hücum etdi və sovet ordusu hazırlıqsız yaxalandı. Milyonlarla insanın taleyi dəyişdi. Zorge haqlı idi. Amma sistem ona qulaq asmadı.
1941-ci ilin payızında Zorge Yaponiyada ifşa olundu və həbs edildi. Sovet İttifaqı onu rəsmi şəkildə tanımadı, dəyişdirilməsi üçün cəhd göstərmədi. Zorge 1944-cü ildə Tokioda edam edildi. Ölümündən sonra, 1964-cü ildə Sovet İttifaqı tərəfindən Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görüldü. Bakıda onun adına abidə ucaldıldı. Bu abidə təkcə bir kəşfiyyatçının yox, dinlənilməyən həqiqətin simvoludur.
Burada paradoks aydındır. Mata Hari ifşa olundu və edam edildi. Cicero istifadə edildi və aldadıldı. Zorge isə doğru danışdı, amma dinlənilmədi. Bu üç hekayə kəşfiyyat tarixinin üç əsas faciəsini göstərir: yanlış etibar, aldatma və siyasi korluq.
Nəticə sadə, amma amansızdır. Kəşfiyyatda əsas problem məlumatın olmaması deyil. Problem məlumatla nə edildiyidir. Etibar yanlış adama veriləndə faciə yaranır. Doğru adama qulaq asılmayanda isə tarix dəyişir. Kəşfiyyat romantika deyil. O, səhv bağışlamayan sahədir. Və çox vaxt dövlətlərin taleyi bir casusun yox, bir qərarvericinin inanıb-inanmamasından asılı olur.
Elbəyi Həsənli,
Sürix