Əcnəbi dillər AZƏRBAYCAN DİLİnə təhdiddirmi? Ayyət Əhməd yazır

Azərbaycanda rusdilli, fransızdilli, türkdilli, ingilisdilli məktəblər bağlanmalıdırmı?

Bu, sanki "dejurnıy" mövzudur. Yazmağa mövzu olmayanda redaktorlar IP xatirinə ya Səməd Vurğunu xalq düşməni elan edən mövzular müəyyən edirlər, ya dil məsələsini qabardırlar, ya da Manaf Ayağyevin "Maybax"ından yazırlar. Açığı, açılan müzakirələrdə dişədəyər bir yanaşma, ağlabatan fikir, düşündürən fəlsəfi qat olmur. Bəzən söz yığınağı, bəzən qərəzli yanaşma, bəzən də naşı düşüncələrə rast gəlirsən.

Sualın cavabı nədir? Tələsməyin izah edirəm.

Gəlin, öncə dil və nitq anlayışını bir-birindən fərqləndirək. Dil nədir, nitq nədir? Dil beynimizdə formalaşmış bioloji, tarixi hadisədir. Milli yaddaşımıza həkk olunmuş, anadan, atadan keçmə bir instinkt və ya varlıqdır.

Nitq isə dildən istifadə bacarığıdır. Məsələn, kimsə Azərbaycan dilini bilir, amma bu dildə düşüncələrini səlis ifadə edə bilmir, bu, onun dil deyil, nitq problemidir. Digəri isə Azərbaycan dilini bilir və dildə düşüncələrini rəvan, səlis ifadə edə bilir. Bu, artıq onun nitq bacarığıdır.

Fransız dilçi alim Ferdinan dö Sossür dil, nitq və dil fəaliyyətini fərqləndirmək üçün üç fransız terminini - "la langue" (dil), "la parole"(nitq), le langage(nitq fəaliyyəti) terminlərini dilçiliyə daxil edib. F. dö Sössür insanın danışmaq qabiliyyətini, bacarığını bütövlükdə nitq fəaliyyəti (langage) adlandırır. Ümumi fenomen olan nitq fəaliyyəti daxilən dil (langue) və nitq (parole) deyə iki yerə ayrılır. Müəllif nitq aktını nitq hesab edir. Dil anlayışı (langue) ümumiyyətlə, dil fəaliyyəti anlayışı (langage) ilə uyğun gəlir. Nitq fəaliyyəti dilin yalnız müəyyən bir hissəsidir. İndi gələk, məsələnin əsas mustafasına.

Bəs biz hansı halda xarici dilləri öyrənməliyik? Əgər ailədə övlad valideynləri ilə ana dilində danışırsa, özünü biləndən, gözünü açandan bu dildə sözlər eşidibsə, ana laylasını Azərbaycan dilində eşidibsə, bu uşağın orta məktəbi hansı dildə oxuması fərq etmir. Bəli, iddia edəcəksiniz ki, xarici dil öyrənmək həm də başqa ölkənin ədəbiyyatı, mədəniyyətini əxz etməkdir. Bu, doğrudur, amma o qədər də təsiredici gücə malik deyil. Əgər ailə, cəmiyyət və media olaraq, öz mədəni irsimizi övladlarımıza təlqin edə bilməmişiksə, müqəssir bizik, burada xarici dilin günahı yoxdur.

Fakt:  Çox yaxın bir qohumun övladı rusdilli məktəbdə təhsil alır. Düşüncələrini Azərbaycan dilində tərtəmiz ifadə edir, rus dilində Azərbaycan tarixi və sivilizasiyasını öyrənir. Azərbaycan tarixi ilə bağlı çox da gözəl bilik və bilgilərə malikdir, bu informasiyaları rus və ingilis dillərində olduqca səlis şəkildə ifadə edir. Yəni bir debata çıxsa, bu dillərdə səlis və rəvan nitqi ilə tutarlı cavablar verə biləcək səviyyədədir. Üstəlik, Azərbaycan dili dərslərini də əla oxuyur və qrammatik qaydaları mükəmməl şəkildə əxz edir. Bu məqamda Azərbaycan dilinə zərrə də təhlükə yoxdur. Ona görə ki, uşaq dil deyil, nitq bacarığını dəyişib. Dil olaraq, Azərbaycan dili ona genetik kodlarla ötürülüb və öz ana dilimizdə hər gün danışır, təhsilini də alır. Sadəcə nitq bacarığından istifadə edib, düşüncələrini rus dilində ifadə edir. İnanıram ki, bura qədər aydındır.

Bəs Azərbaycan dilinə təhlükə hansı məqamda yara bilər? Əgər bir azərbaycanlı ailəsində valideynlər gündəlik məişət dilində, öz doğma dili deyil, rus, fransız və başqa dilləri istifadə edərsə, uşağın qulaq yaddaşı o dildə olan sözlərlə dolarsa, daha sonra təhsilə də bu dildə başlayarsa, onda "Kərəmi ağlamaq tutur". O uşaq birmənalı "şikəst" olur. Müzəffər Azərbaycanda bütün sənədləşmələr, rəsmi üslubda, ana dilimizdə həyata keçirilir. Belə olan halda bu uşaq böyüyüb ölkəmizdə mütəxəssis olarsa, sənədləşmələrdə və gündəlik müzakirələrdə "lal- kar" qalacaq. Odur ki, hər bir millət üçün öncə öz ana dili ailəsində, ocağında aparıcı olmalıdır. Uşaq laylanı ana dilində eşitməlidir. Bir uşaq laylanı ana dilində eşidibsə, ona zaval yoxdur.

P.S. Təxminən 3 il olar, xarici ölkələrin birindəki Azərbaycan səfirliyində çalışan bir müəllim mənimlə əlaqə saxladı. Ki, uşağıma onlayn fransız dili öyrədin. Onu da əlavə etdi ki, övladı 5 dil bilir, fransız dilini də öyrənmək istəyir. Siz öyrədin hörmətiniz nədir, necədir edəcəyəm. Sual etdim ki Azərbaycan dilini bilirmi? Cavab məyusedici oldu: Xeyr! Dedim onda "va-t-en!"- yumşaq tərcümə etsək: get…

Öz dilinə hörmət etməyənin mənə hörmət etməsi olmaz olsun! Bax, yanaşmam belədir! Xarici dil bilmək vacibdir, amma Ana dilini bilməkdən vacib və zəruri deyil!