“ƏDV ni geri al”da GERİ ALMAQ PROBLEMİ... NƏ ETMƏLİ?

Respublikada tətbiq edilən əlavə dəyər vergisinin (ƏDV) bir hissəsinin istehlakçılara ödənilməsi təcrübəsi müsbət statistik göstəriciləri ilə seçilib. Ticarət və xidmət obyektlərində, eləcə də daşınmaz əmlak alqı-satqısı zamanı vətəndaşlara qaytarılan məbləğlər, yeni model nəzarət-kassa aparatlarının sayı artır. Eyni zamanda keyfiyyətsiz kassa çekləri ilə bağlı şikayətlər də artıb.

Dövlət Vergi Xidmətindən verilən məlumata görə, respublikada başladılan yeni model nəzarət-kassa aparatlarına keçid prosesi, o cümlədən ƏDV-nin qaytarılması üzrə geniş kampaniya yüksək nəticələri ilə seçilib. Cari ilin cəmi iki ayında müasir kassa terminallarından istifadə edən müəssisələrin dövriyyəsi daha 9,7 faiz artaraq 3 milyard 908,2 milyon manat təşkil edib. Bu dinamika yeni nəsil cihazların geniş tətbiq sahəsi ilə bağlıdır.

Üstəlik, son vaxtlar daşınmaz əmlak alarkən bu dolayı verginin bir hissəsini geri almaq mümkün olub. Əlbəttə ki, alıcı qanuna tabe olan tikinti şirkətlərinə müraciət edərsə. Beləliklə, yeni texnologiyalarla silahlanmış hökumət tikinti sektorunu nizama salır, alıcılar da öz paylarını alırlar.

Bununla bağlı statistikaya müraciət edək. Vergi Xidmətinin məlumatına görə, “ƏDV geri al” proqramı çərçivəsində cari ilin yanvar-fevral aylarında pərakəndə satış, tibbi xidmət və ictimai iaşə sahələrində 30,7 milyon manatdan çox əlavə dəyər vergisi Azərbaycan istehlakçılarına qaytarılıb. İki ay ərzində daşınmaz əmlaka görə ödənilən ƏDV-nin məbləği daha təvazökar görünür - cəmi 6,2 milyon manat.

Populyar tanıtımın bumuna baxmayaraq, yerli pərakəndə satışda ƏDV-nin geri qaytarılması ilə hər şey yaxşı getmir. Artıq bir neçə ildir ki, bir çox iri ticarət şəbəkələri vətəndaşlara problemli qəbzlər verir. Alıcılar çox vaxt onlardan ƏDV-ni geri ala bilmirlər: QR kodun çapının keyfiyyətinin aşağı olması səbəbindən qəbzlər təsdiqlənmir.

İqtisadçı ekspert Natiq Cəfərli “Yeni Müsavat”a açıqlamasında deyib ki, ƏDV ilə bağlı çekin oxunmasında problem varsa, bu, vergidən yayınma cəhdidir: “Vətəndaşlar belə hallarda mütləq müvafiq orqanlara məlumat verməlidir ki, vergidən yayınma məsələlərinin qarşısı alınsın. Doğrudur, arada texniki xətalar da olur. Bu, istisna hallardır. Yaxud da kassa aparatının çek çap edən avadanlığında problem olur. Bəzən isə QR kodlar oxunmaz halda çap edilir. Əslində bu da istehlakçıların hüquqlarının pozulmasıdır. Mağazaların borcudur ki, avadanlıqlarını yaxşı vəziyyətdə saxlasınlar.

Ümumilikdə buna bir vətəndaş nəzarəti mexanizmi yaradılmalıdır. Çünki istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi ilə məşğul olan qurumların işçilərinin sayı azdır. Bakı şəhərində isə 16 min ticarət obyekti var. deməli, burada bir vətəndaş nəzarəti funksiyası işə düşməlidir. Onların hamısına nəzarət etmək mümkün deyil. Deməli, burada vətəndaş nəzarəti funksiyası işə düşməlidir onlar aktiv olmalıdırlar. Çünki onları ƏDV-dən geri qayıdan vəsaitlər maraqlandırmalıdır. Vətəndaş mövqeyi olaraq hansı mağazalarda belə tipli problem görərlərsə, İqtisadiyyat Nazirliyinin qaynar xəttinə müraciət etməlidirlər. Bununla da iş adamlarının məsuliyyəti artar. Onlar da daha məsuliyyətli davranaraq, avadanlıqla bağlı problem aradan qaldırar, həm də əgər ikili kassa aparatları varsa və həmin o verilən çek rəsmi deyilsə, bunun qarşısı alınar.

Mən özüm də həftədə bir neçə dəfə belə halla üzləşirəm və mağazaya iradımı bildirirəm. Doğrudan da texniki səbəblərin olduğunu da görmüşəm. Avadanlıqda katric bitib, yaxud da çekin çapında texniki qüsurlar olub. Çalışmışam ki, məsələ yerindəcə həll olunsun".

Ekspert deyir ki, minlərlə pərakəndə satış yerlərinə dövlətin nəzarət etmə funksiyalarını yerinə yetirməsi çox çətindir: “Demək olar ki, mümkünsüzdür. Orada vətəndaşın nəzarət funksiyaları olmalıdır, dövlət də vətəndaşların verdiyi məlumatlara daha həssas yanaşmalıdır. Bəzi ölkələrdə bu tipli vətəndaşlara hətta mükafatlar da verilir ki, vətəndaş nəzarətini həyata keçirmək daha maraqlı olsun.

Təcrübədə yaşanıb ki, kassa aparatlarının ikili yazılım sistemləri olub. Yəni bəzən çeklər daxili yazılım sisteminə əlavə edilir və bu, rəsmi çek hesab olunmur. Belə hal cinayət tərkiblidir, vergidən yayınmanın üst formasıdır. Dövlətdən vergi gizlətmək kifayət qədər cəzalandırılacaq əməldir".

Azad İstehlakçılar Birliyinin sədri Eyyub Hüseynovun sözlərinə görə, istehlakçıların ərizələrində göstərilən qanun pozuntularının böyük bir qismi müxtəlif ticarət və iaşə obyektlərində kassa çeklərinin verilməməsi ilə bağlıdır: “ İstehlakçıların ərizələri araşdırıldıqda əksər hallarda onların haqlı olduğu aşkara çıxır. Paytaxtın və bölgələrin bir çox ticarət, ictimai-iaşə, xidmət obyektlərində sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən kassa aparatlarından istifadə edilməməsi, vurulmuş kassa çeklərinin alıcılara verilməməsi və nəticə etibarilə ümumi dövriyyənin gizlədilməsi halları narahatlıq doğurur.

Market və dükanların bir çoxunda alış zamanı xəzinədar tərəfindən kompüterdən çıxarılan qəbzdə (barkod) malların qiyməti və siyahısı, hesablanmış ƏDV əks etdirilir. Alıcılara təqdim edilən malların adı, miqdarı və yekun məbləği əks olunmuş sənəd kassa çeki deyil, qaimədir və bu sənəd kassa çekini əvəz edə bilməz. Kassa çekinin verilməməsi nəticəsində həm istehlakçıların hüquqları pozulur, həm də vergidən yayınma halları baş verir".