Ekoloji problemləri necə həll edək? AÇIQLAMA

Bəşəriyyətin əsas problemlərindən biri də ekoloji problemlərdir. Ekoloji problemlər insan fəaliyyəti nəticəsində təbiətdə yaranan və təbii tarazlığı pozan çətinliklərdən sayılır.  Bu gün dünyada yaranan ekoloji problemlərin əsasında qlobal iqlim dəyişmələri, ərzaq təhlükəsizliyi və onların yaratdığı fəsadlar durur.

Mövzu ilə bağlı Redaktor.az-a açıqlama verən ekoloq Cavid Hüseynov bildirdi ki, ekoloji problem insan fəaliyyəti nəticəsində təbiətin strukturu və funksiyasının pozulmasına səbəb olan təbii mühitin dəyişməsidir. Onun sözlərinə görə, ekoloji problemlər yerli (müəyyən bir əraziyə təsir edən), regional (konkret bir bölgəyə təsir edən) və qlobal (planetin bütün biosferinə təsir edən) ola bilər:

"Regional problemlər geniş əraziləri əhatə edir və onların təsiri əhalinin əhəmiyyətli hissəsini əhatə edir. Məsələn, Xəzər dənizinin səviyyə tərəddüdləri və çirklənməsi hövzə ölkələri üçün, Aral dənizinin suyunun səviyyəsinin dəyişməsi bütün Mərkəzi Asiya regionu üçün problemdir. Qlobal ekoloji problemlərə bütün bəşəriyyət üçün təhlükə yaradan problemlər daxildir.
Qədim dövrlərdə böhranlar yerli xarakter daşıyırdı və ətraf mühitdəki dəyişikliklər, bir qayda olaraq, geri qaytarıla bilən (bərpa olunan) və ya insanları tamamilə məhv etməklə təhdid etmirdi.
Yığıcılıq və ovçuluqla məşğul olan ibtidai insan bilmədən biosferdə ekoloji tarazlığı pozur, kortəbii olaraq təbiətə ziyan vururdu. İlk antropogen böhranın (10-50 min il əvvəl) ovçuluğun inkişafı və vəhşi heyvanların həddən artıq istismarı ilə bağlı olduğu (mamont, mağara aslanı və ayının yer üzündən yoxa çıxması və s.) güman edilir. İbtidai insanların oddan istifadəsi təbiətə daha çox zərər verirdi. Bu da çay və yeraltı suların səviyyəsinin azalmasına səbəb olurdu".

Ekoloq qeyd etdi ki, təxminən 2 min il əvvəl, suvarılan əkinçilikdən istifadə ilə bağlı böhran yaşandı və çoxlu sayda şoran səhraların inkişafına səbəb oldu:

"Otlaqlarda mal-qaranın həddindən artıq otarılmasını səhraların yaranmasının (Saxara səhrası) ekoloji nəticəsi kimi hesab etmək olar. Amma nəzərə alsaq ki, o zaman Yer kürəsinin əhalisi az idi və bir qayda olaraq insanların həyatı üçün daha əlverişli olan başqa yerlərə köçmək imkanı var idi. İndi isə bunu etmək mümkün deyil. Kəşflər dövründə biosferə təsir daha da artdı. Bu, bir çox heyvan növlərinin məhv edilməsi (məsələn, Amerika bizonu), geniş ərazilərin tarlalara və otlaqlara çevrilməsi ilə müşayiət olunan yeni torpaqların inkişafı ilə bağlıdır. Lakin insanın biosferə təsiri yalnız 17-18-ci əsrlərdəki sənaye inqilabından sonra qlobal miqyas aldı. Əslində bəşəriyyət öz mütərəqqi inkişafında bir ekoloji böhrandan digərinə keçid etdi. Bu zaman insan fəaliyyətinin miqyası əhəmiyyətli dərəcədə artdı, bunun nəticəsində biosferdə baş verən geokimyəvi proseslər də transformasiyaya uğradı. Elmi-texniki tərəqqi ilə paralel olaraq insanların sayı kəskin şəkildə artdı (sənaye inqilabının şərti başlanğıcı olan 1650-ci ildə 500 milyon nəfərdən indiki 7 milyarda qədər), buna uyğun olaraq ərzaq və sənaye mallarına, yanacağa, metala və maşınlara olan tələbat da getdikcə artdı".

Cavid Hüseynov bəşəriyyət üçün təhdid hesab edilən qlobal ekoloji böhranın əsas komponentlərini də açıqladı.

"Planetin daxili hissəsinin enerji və digər resurslarının tükənməsi, istixana effektinin artması, ozon təbəqəsində dəliklərin yaranması, torpaqların deqradasiyası, radiasiya təhlükəsinin artması, çirklənmənin transsərhəd ötürülməsi kimi komponentlər aiddir.
Bəşəriyyətin qlobal xarakter daşıyan ekoloji fəlakətə doğru hərəkəti çoxsaylı faktlarla təsdiqlənir (insanlar tərəfindən davamlı olaraq təbiətə çoxlu pestisidlər və partlayıcı maddələr atılır, atmosferi, hidrosferi və torpağı çirkləndirir, təhlükəli texnologiyalar inkişaf etdirir və s.). Biosferin sabitliyinin itirilməsi (hadisələrin əbədi axarının pozulması) və onun insan mövcudluğunu istisna edən yeni vəziyyətə keçməsi, həm də insan şüurunun böhranıdır. 
Ancaq bəşəriyyət hələ də ekoloji problemləri həll etməyə qadirdir!
Bəs nə etmək lazımdır?
1.    Yer üzündə sülhün bərqərar olması, müharibələrə son qoyulması;
2.    Müasir istehsalın biosferə dağıdıcı təsirinin dayandırılması (resursların izafi istehlakı, ətraf mühitin çirklənməsi, təbii ekosistemlərin və biomüxtəlifliyin məhv edilməsi).
3.    Təbiətin bərpası və təbiətin elmi əsaslarla idarə edilməsi üçün qlobal modellərin işlənib hazırlanması və s.
Şübhəsiz ki, insanların ekoloji problemlərin təhlükələri barədə məlumatlı olması ciddi çətinliklərlə bağlıdır. Bunlardan biri də müasir insanın öz təbii əsaslarını dərk etməməsi, psixoloji olaraq təbiətdən uzaqlaşması ilə bağlıdır. Bu, ekoloji cəhətdən sağlam fəaliyyətlərin müşahidəsinə nifrətlə yanaşmanın və ya sadə desək, müxtəlif miqyaslarda təbiətə münasibətin təməl mədəniyyətinin olmamasının mənbəyidir.
Ekoloji problemləri həll etmək üçün bütün insanlarda yeni təfəkkür inkişaf etdirmək, texnokratik düşüncə stereotiplərini, təbii ehtiyatların tükənməzliyi ideyasını və təbiətdən mütləq asılılığımızı dərk etməməyi aradan qaldırmaq, təbiəti qorumaq üçün torpağa, suya, enerjiyə qənaət etmək və təbiətə olan münasibətdə şəxsi məsuliyyətimizi dərk etmək lazımdır. Bəşəriyyətin davamlı mövcudluğunun mütləq şərti bütün sahələrdə ekoloji cəhətdən təhlükəsiz davranışın əsası kimi ekoloji imperativə riayət etməkdir", - deyə ekoloq bildirdi.

Aytəkin TOFİQQIZI