Ekspert: Sağlam müəllim sağlam məktəb prinsipi pozulur

Faciəvi hadisə gündəmə gətirdi

 Kamran Əsədov: “Müəllim sağlamlığı nəzarət altında olmadıqda təhsilin keyfiyyəti də risk altındadır"

Naxçıvandakı orta məktəblərdən birində baş verən faciəvi hadisə müəllimlərin sağlamlıq vəziyyəti və onların müntəzəm tibbi müayinəsinin vacibliyini gündəmə gətirib. Bu hadisə göstərir ki, müəllimlərin gündəlik yorucu iş rejimi və stressli iş mühiti onların sağlamlığına ciddi təsir edə bilər. Ona görə də, məktəb işçilərinin profilaktik tibbi müayinədən keçməsi, erkən diaqnostika və vaxtında müdaxilə imkanları onların həyatını qorumaq və peşə fəaliyyətini davam etdirmək üçün əvəzsizdir.

Qeyd edək ki, hadisə Naxçıvan şəhər 17 nömrəli tam orta məktəbdə baş verib.

Dərs zamanı orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Nailə Kamil qızı Budaqovanın qəfil halı pisləşərək yıxılıb.

İlkin ehtimala görə, müəllimin beyninə qan sızıb. Hadisə yerinə çağırılan tibbi yardımın səylərinə baxmayaraq, onun həyatını xilas etmək mümkün olmayıb.

Faktla bağlı araşdırma aparılır.

ADPU-nun Təhsildə Təhlil və Kommunikasiyalar Mərkəzinin direktoru Kamran Əsədov Sherg.az-a açıqlamasında bildirib ki, bu hadisə həm qanunvericilikdəki tənzimləmələrin praktiki icrasının zəif olduğunu, həm də bu sahədə profilaktik və sistemli mexanizmlərin təkmilləşdirilməsinə ciddi ehtiyac olduğunu göstərir:

 “Azərbaycan qanunvericiliyi formal baxımdan müəllimlərin işə qəbul zamanı və əmək fəaliyyəti dövründə tibbi müayinədən keçməsini təmin edən kifayət qədər hüquqi baza yaradır, lakin bu tənzimləmələrin icrası daha çox kağız üzərində qalır və sistemlilikdən uzaqdır. Əmək Məcəlləsinin 214-cü maddəsinə əsasən, “işəgötürən işçilərin sağlamlıq vəziyyətinin istehsalat mühitinə və görülən işin xüsusiyyətlərinə uyğun olmasını təmin etməli, işçiləri ilkin və dövri tibbi müayinələrdən keçirməlidir”. Bu müayinələrin xərcləri işəgötürən tərəfindən ödənilir və ondan imtina edənlər əmək funksiyasına buraxılmamalıdır. Həmçinin “Sanitariya-epidemioloji salamatlıq haqqında” Qanuna görə, bütün təhsil müəssisələrinin işçiləri, xüsusilə uşaqlarla işləyən şəxslər dövri tibbi müayinədən keçməli və sağlamlıq haqqında arayış təqdim etməlidirlər. Nazirlər Kabinetinin 3 yanvar 2000-ci il tarixli qərarı ilə təsdiqlənmiş “Məcburi tibbi müayinələrdən keçməli olan şəxslərin siyahısı”nda təhsil və tərbiyə müəssisələrində çalışan bütün müəllimlər xüsusi kateqoriyada yer alır. Lakin bu sənədlərdə müayinələrin periodikliyi, icra mexanizmi və məsuliyyət bölgüsü konkret göstərilmədiyindən, rayon və məktəblər arasında fərqli praktika yaranır”.

Elm və Təhsil Nazirliyinin son illər məktəblərdə sağlamlıq və təhlükəsizlik məsələlərinə diqqət etdiyini vurğulayan K.Əsədovun sözlərinə görə, ETN məktəb tibb bacılarının sayını bərpa etməklə yanaşı, sanitariya tələblərinin yerinə yetirilməsinə nəzarət mexanizmlərini gücləndirib: 

“Bu, Nazirliyin təhsil müəssisələrində sağlam mühitin yaradılması istiqamətində atdığı vacib addımlardan biridir. Nazirliyin təşəbbüsü ilə bəzi məktəblərdə şagird və müəllimlərin ilkin tibbi müayinəsi üçün yerli poliklinikalarla əməkdaşlıq yaradılıb. Bu, dövlətin sosial məsuliyyət prinsipinə və “Sağlam məktəb - sağlam gələcək” konsepsiyasına uyğundur. Bununla belə, mənfi tərəf ondan ibarətdir ki, müəllimlərin tibbi müayinələri hələ də formal xarakter daşıyır. Müəllimlər çox zaman işə qəbul zamanı bir dəfə arayış təqdim etməklə kifayətlənir, halbuki “Təhsil haqqında” Qanunun 40-cı maddəsinə əsasən, təhsilalanların və təhsil verənlərin sağlamlıq mühitinin qorunması dövlətin birbaşa vəzifəsidir. Faktiki olaraq, məktəblərdə risk qruplarına aid müəllimlərin (yaşlı, xroniki xəstəlikləri olan, yüksək stress mühitində çalışan) ayrıca nəzarət altında saxlanılması təmin olunmur. Dövlət Statistika Komitəsinin 2023-cü il məlumatına görə, ölkədə əmək qabiliyyətli yaşda ürək-damar xəstəliklərindən ölüm halları 32 min nəfəri keçib, bu isə iş yerlərində, xüsusən də emosional və intellektual yüklənmənin yüksək olduğu sahələrdə profilaktik tədbirlərin vacibliyini göstərir”.

Beynəlxalq təcrübəyə gəldikdə isə təhsil eksperti qeyd edib ki, müəllim peşəsində sağlamlıq nəzarəti yalnız tibbi yoxlama ilə bitmir, həm də psixoloji və ergonomik risklərin idarəsini əhatə edir: 

“Finlandiyada işəgötürənlər bütün dövlət müəssisələrində çalışanlar üçün mütəmadi “peşə sağlamlığı xidməti” təşkil edir, müəllimlərin illik stress, tükənmişlik və psixoloji sağlamlıq göstəriciləri monitorinq olunur. Türkiyədə 6331 saylı “İş Sağlığı və Güvenliği Qanunu”na əsasən, dövlət müəssisələrində də periodik tibbi müayinələr, psixoloji qiymətləndirmələr və risk analizləri həyata keçirilir. İngiltərədə 2023-cü ildən bütün məktəblərdə AED (defibrilyator) cihazları məcburi qaydada quraşdırılıb, bütün müəllimlər üçün CPR (ürək masajı) təlimləri keçirilib. Bu, qəfil sağlamlıq problemlərində xilasetmə ehtimalını 70 faizədək artırıb. Azərbaycan məktəblərində də belə mexanizmin tətbiqi həm təhlükəsizliyi, həm də ictimai məsuliyyət hissini gücləndirər. Hazırkı vəziyyəti təhlil edərkən görünür ki, Elm və Təhsil Nazirliyinin sağlamlıq nəzarəti sahəsində fəaliyyət istiqamətləri düzgün istiqamətdədir. Nazirliyin məktəblərdə tibb işçilərinin yerləşdirilməsi, mütəmadi sanitariya yoxlamalarının təşkili və müəllimlərin sağlamlıqla bağlı maarifləndirilməsi istiqamətində atdığı addımlar təqdirəlayiqdir. Lakin bu sistemin real effektivliyini artırmaq üçün profilaktik müayinələrin elektron qeydiyyatı, yaş və risk qruplarına əsaslanan fərqli periodiklik prinsipi, həmçinin fövqəladə hallarda təcili tibbi yardım protokollarının (məsələn, məktəbdə AED cihazının olması və onun istifadəsi üzrə təlimlər) tətbiqi zəruridir. Bu, həm də “Azərbaycan Respublikasında təhsil sisteminin inkişafı üzrə Dövlət Strategiyası”nda göstərilən sağlam və təhlükəsiz təhsil mühitinin yaradılması hədəflərinə uyğundur. Dəyişikliklər yalnız normativ bazanı deyil, həm də mədəniyyətin özünü dəyişəcək. Müəllim sağlamlığının dövlət nəzarəti altına alınması, tibbi və psixoloji skrininqin elektron sistemlə inteqrasiyası təhsil sisteminin keyfiyyətinə bilavasitə təsir edəcək, dərsə davamiyyət, pedaqoji performans və emosional sabitlik göstəricilərini yaxşılaşdıracaq. Bu baxımdan, Elm və Təhsil Nazirliyinin gələcəkdə Səhiyyə Nazirliyi ilə birgə “Sağlam Müəllim” adlı proqram qəbul etməsi həm qanunvericiliyə, həm də BMT-nin Davamlı İnkişaf Məqsədlərinə uyğun bir islahat addımı olar”.

K.Əsədov hesab edir ki, hadisənin özü faciəvi olsa da, yaratdığı ictimai rezonans vacib müzakirəni gündəmə gətirib:

 “Azərbaycan qanunvericiliyi müəllimlərin sağlamlıq nəzarətini təmin edir, lakin icra mərhələsində sistemsizlik qalır. Elm və Təhsil Nazirliyinin bu istiqamətdə apardığı islahatların genişləndirilməsi, beynəlxalq təcrübələrin (xüsusilə Finlandiya və İngiltərə modellərinin) tətbiqi, həm müəllimlərin həyatının qorunması, həm də təhsil keyfiyyətinin artırılması baxımından strateji zərurətdir. Sağlam müəllim – sağlam məktəb, sağlam məktəb isə sağlam cəmiyyət deməkdir”.