Ermənistan dəmir yollarında yeni mərhələ: İrəvan Moskvanın inhisarından çıxır?

Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın ölkənin dəmir yollarının dövlət mülkiyyəti olduğunu vurğulaması və konsessiya üzrə idarəçiliyin üçüncü tərəfə verilməsini Rusiyaya təklif etməsi yeni müzakirələrə səbəb olub. Bu açıqlama yalnız nəqliyyat sisteminin idarə olunması ilə bağlı iqtisadi məsələ deyil, Ermənistanın xarici siyasət kursunda baş verən dəyişikliklərin növbəti göstəricisi kimi də qiymətləndirilir.

Mövzunu politoloq Züriyə Qarayeva ilə müzakirə etdik. 

– Paşinyanın dəmir yollarının Ermənistan dövlətinə məxsus olduğunu xüsusi vurğulaması hansı məna daşıyır?

– Paşinyanın bu fikri ilk növbədə Ermənistanın strateji infrastrukturu üzərində suveren hüquqlarını yenidən ön plana çıxarmasıdır. İrəvan bununla göstərməyə çalışır ki, uzunmüddətli konsessiya müqaviləsi dövlətin öz mülkiyyəti barədə qərar vermək səlahiyyətini məhdudlaşdıra bilməz. Açıqlamanın məhz indiki mərhələdə səsləndirilməsi Rusiya ilə münasibətlərdə yığılıb qalan narazılıqlardan ayrı qiymətləndirilə bilməz. Ermənistan hakimiyyəti bir sıra təhlükəsizlik və iqtisadi sahələrdə Moskvanın təsirini tədricən azaltmağa çalışır. Dəmir yolu məsələsi də bu siyasətin daha görünən və praktik istiqamətlərindən birinə çevrilə bilər. Eyni zamanda, Paşinyan açıq qarşıdurma ritorikasından yayınaraq prosesin danışıqlar yolu ilə aparılmasına üstünlük verdiyini göstərir.

– İdarəetmənin üçüncü tərəfə verilməsi Ermənistan üçün hansı iqtisadi və nəqliyyat imkanlarını yarada bilər?

– Ermənistan hökuməti üçün əsas məsələ dəmir yollarının idarəçiliyində yalnız tərəfdaşın dəyişdirilməsi deyil, sistemin daha səmərəli fəaliyyət göstərməsidir. Yeni operatorun cəlb olunması infrastruktura əlavə sərmayənin qoyulmasına və köhnəlmiş xətlərin yenilənməsinə şərait yarada bilər. İrəvan gələcəkdə regional nəqliyyat marşrutlarının açılması ehtimalını nəzərə alaraq dəmir yollarını daha çevik idarə etmək istəyir. Azərbaycan və Türkiyə ilə kommunikasiyaların açılması halında Ermənistanın dəmir yolu şəbəkəsinin iqtisadi əhəmiyyəti ciddi şəkildə arta bilər. Buna görə də üçüncü tərəfin seçilməsi sadəcə texniki deyil, həm də geosiyasi qərar olacaq. Yeni tərəfdaşın kimliyi Ermənistanın hansı iqtisadi və siyasi mərkəzə yaxınlaşmaq istədiyini də göstərəcək.

– Bu qərar Ermənistanın Azərbaycan və Türkiyə ilə regional kommunikasiyalara yanaşmasına necə təsir göstərə bilər?

– Dəmir yolları üzərində daha geniş nəzarətin əldə edilməsi İrəvana regional layihələrdə müstəqil qərar vermək imkanı yarada bilər. Hazırkı modeldə Rusiya operatorunun mövcudluğu nəqliyyat məsələlərinə əlavə siyasi tərəf daxil edir. Ermənistan isə Azərbaycan və Türkiyə ilə mümkün dəmir yolu əlaqələrini birbaşa dövlətlərarası razılaşmalar əsasında qurmaqda maraqlı görünür. Bu yanaşma İrəvanın özünü regional tranzit proseslərində ayrıca qərarverici aktor kimi təqdim etməsinə xidmət edir. Bununla belə, kommunikasiyaların açılması yalnız operatorun dəyişdirilməsindən deyil, siyasi razılaşmalardan və qarşılıqlı etimaddan asılıdır. Dəmir yollarının idarəçiliyi məsələsi həll edilsə belə, sərhədlərin açılması və təhlükəsizlik mexanizmləri üzrə razılıq əldə olunmadan ciddi nəticə gözləmək çətindir.

– Moskva bu təşəbbüsə necə cavab verə və Ermənistan-Rusiya münasibətləri hansı istiqamətdə inkişaf edə bilər?

– Rusiya bu məsələni sırf kommersiya mübahisəsi kimi deyil, Ermənistandakı təsir imkanlarının məhdudlaşdırılması kimi qəbul edə bilər. Moskva konsessiya müqaviləsinin şərtlərini əsas gətirərək idarəetmədən vaxtından əvvəl çəkilməyə müqavimət göstərə bilər. Tərəflər razılığa gəlməsələr, məsələ hüquqi və maliyyə mübahisəsinə çevrilə bilər. Rusiya iqtisadi təzyiq vasitələrindən istifadə etməklə İrəvanın qərarına təsir göstərməyə də çalışa bilər. Buna baxmayaraq, Ermənistan hakimiyyəti münasibətləri tamamilə pozmadan asılılığın səviyyəsini azaltmaq xəttini davam etdirəcək. Nəticədə dəmir yolu məsələsi iki ölkə arasındakı münasibətlərin gələcək modelini müəyyənləşdirən mühüm sınaqlardan biri olacaq.

Müsahibəni hazırladı: Zülfü Məmmədov