Ermənistan ordusunda böhran: özləri özlərini öldürür

Sistemli böhran: Ermənistan ordusunda qeyri-döyüş itkilərinin sayı durmadan artıq

İyulun 25-də Ermənistan ordusunun Baş Qərargah rəisi, general-leytenant Edvard Asryan hərbi hissələrdə bir sıra yoxlamalara başlayıb, burada kiçik zabitlər və çağırışçılarla görüşərək qaydalara ciddi riayət olunmasını tələb edib. Buna təkan verən daha bir səs-küylü hadisə olub: müstəntiqlərin fikrincə, 20 yaşlı əsgər Narek Torosyanın intiharına səbəb əsgər yoldaşları tərəfindən sistematik şəkildə döyülməsi olub.

Problemin dərinliyini qiymətləndirmək üçün hadisələrin xronologiyasına baxmaq lazımdıtr. Torosyanın cəsədi 21 iyulda aşkar edilib. Əvvəlcə İstintaq Komitəsi mərhumun adını belə çəkmədən cinayət işi açmaq barədə son dərəcə qısa bir açıqlama ilə kifayətlənib. Bu, ictimai qəzəb dalğasına səbəb olub: informasiya boşluğu oğulları əlaqə saxlamayan və mərhumun baş hərfləri ilə uyğun gələn yüzlərlə ailədə narahatlıq yaradıb. Cəmi iki gün sonra məlum olub ki, iki şübhəli - kiçik çavuş və sıravi əsgər - saxlanılıb və mərhumu intihara təhrik etməkdə ittiham olunublar. Narek Torosyan özü Çarensavandan olub, Rusiya-Ermənistan Universitetində jurnalistika təhsili alıb və təxminən altı aymış xidmət edirmiş.

Hərbi rəhbərliyin faciəyə reaksiyası artıq sərt tənqidlərə səbəb olub. Müdafiə Nazirliyi uzun müddət susub və nazir Suren Papikyan hadisəni heç vaxt ictimaiyyətə açıqlamayıb. Bu da ictimaiyyətdə nazirin hadisə yerinə baş çəkmədiyi şübhələrinə səbəb olub. Nazirin keçmişi də ictimai etimadsızlığa səbəb olan amil olaraq qalır: mətbuat Papikyanın öz hərbi xidməti zamanı komandiri bıçaqladığına görə məhkum edilməsini müntəzəm olaraq vurğulayır. Məhkumluq çoxdan ləğv olunsa da, hərbi zorakılıqla mübarizə aparan quruma belə bir keçmişi olan bir şəxsin rəhbərlik etməsi faktı onun "asayişi bərpa etmək" vədlərinin səmimiliyinə dair ictimai şübhələri daha da artırır. Bu fonda Baş Qərargah rəisinin səfərləri əvvəlcədən planlaşdırılmış islahat çərçivəsində düşünülmüş bir addımdan daha çox təşəbbüsü ələ keçirmək və ictimaiyyətin qəzəbini yatırmaq cəhdi kimi görünür.

Bu arada, Torosyanın faciəsi aysberqin yalnız görünən hissəsidir. Təkcə 2026-cı ilin əvvəlindən bəri Ermənistan ordusunda qeyri-döyüş şəraitində səkkiz nəfər ölüb. Üstəlik, iki səkkiz illik dövrün müqayisəsi narahatedici bir tendensiyanı ortaya qoyur: 2010-2017-ci illərdə 462 hərbçi ölümünün 299-u qeyri-döyüş (təxminən 65%) olubsa, 2018-2025-ci illərdə 511 ölüm hadisəsinin 427-si qeyri-döyüş itkisi (təxminən 83%) olub. Ölüm hallarının cəbhə xəttində deyil, kazarmalarda, hərbi mövqelərdə və gündəlik həyatda baş verən nisbəti durmadan artır və təcrid olunmuş faciələri sistemli böhrana çevirir.

Bu problemin kökləri, digər məsələlərlə yanaşı, Qarabağ müharibələrinin mirasındadır. Onilliklər ərzində Ermənistan ordusu xarici düşmən qarşısında daim səfərbərlik vəziyyətində idi. Cəbhəyə və dövlətlərarası münaqişəyə diqqət yetirilməsi səbəbindən kazarma həyatının daxili strukturu, institusional mədəniyyət və əsgərlərin gündəlik həyatı illərlə kölgədə qaldı. Bu şəraitdə zəif intizam, qeyri-rəsmi iyerarxiyalar və cinayətkar submədəniyyət elementləri davam etdi və artdı, “dedovşina” və cəzasızlıq mühitini alovlandırdı. Korrupsiya təcrübələri, xüsusən də arxa cəbhə strukturlarında və hərbi işə qəbul ofislərində, komandanlığın nüfuzunu və sistem daxilində ədalət hissini daha da sarsıtdı. Aktiv döyüşlər zamanı cəmiyyətin və komandanlığın diqqəti cəbhə xəttində olsa da, dəyişən geosiyasi kontekst və sərhədlərdəki sakitlik fonunda uzun müddətdir davam edən daxili problemlər – çağırışçılar arasında “dedovşina” və effektiv psixoloji dəstəyin tamamilə olmaması üzə çıxdı.

2010-cu illərdə həyata keçirilən hərbi psixoloqlar institutu yaratmaq cəhdi nəticə vermədi və agentliyin ənənəvi məxfiliyi vəziyyətin daha da pisləşməsinə səbəb oldu. Mətbuat ölümlər barədə məlumat alır, lakin istintaqın təfərrüatlarına demək olar ki, heç vaxt çıxış imkanı əldə etmir. Bu da orduya qarşı inamsızlığı və ört-basdır edilməsi barədə şayiələri artırır. Üstəlik, bu həyəcan siqnalı illərdir çalınır: artıq 2022-2023-cü illərdə ictimai fəallar və mərhumların valideynləri hakimiyyəti və ombudsmanı “dedovşina”nı aradan qaldırmağa çağırırdılar. Buna görə də Baş Qərargahın hazırkı yoxlamaları gözlənilməz bir şeyə cavab kimi deyil, yerinə yetirilməmiş vədlərin uzun müddət davam edən seriyasının növbəti epizodları kimi qəbul edilir.

Hərbi prokurorluq və müstəntiqlər yanaşmalarının ciddiliyində israr edir və ölümlərin “xidmətlə əlaqəli” və “xidmətlə əlaqəli olmayan” olaraq təsnif edilməsinin hər bir işin hərtərəfli təhlilinə əsaslandığını vurğulayırlar. Lakin bu, əsas suala cavab vermir: niyə onların qarşısını almaq üçün elan edilmiş səylərə baxmayaraq, faciələrin sayı artmaqda davam edir? Qısa müddətdə “yuxarıdan” gələn güclü bir siqnal zorakılıq səviyyəsini müvəqqəti olaraq azalda bilər - orta səviyyəli komandirlər məsuliyyət qorxusundan nəzarəti gücləndirəcəklər. Lakin dərin struktur addımlar olmadan - tam hüquqlu psixoloji xidmət, şəffaf araşdırmalar və real tədbirlər olmadan bu, effekt verməyəcək.

“Dedovşina” barədə məlumat verənlər üçün lazımi qorunma və ordu daxilində cinayətkar altmədəniyyətə qarşı ardıcıl mübarizə olmadığı təqdirdə, bu səfərlər sadəcə simvolik jestlər olaraq qalma riski daşıyır və son ictimai narazılıq azaldıqdan sonra sistem adi qeyri-şəffaflığına qayıdacaq.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov