“Əsrin müqaviləsi”nin “Faza 1” mərhələsi

25 il əvvəl qəbul olunmuş bu layihə ölkəmizdə böyük neft hasilatının əsasını qoydu

Ötən əsrin sonlarında müstəqilliyini əldə etmiş Azərbaycanı yenidən dünyanın neft xəritəsinə yerləşdirən “Əsrin müqaviləsi” ölkəmizin davamlı sosial-iqtisadi inkişafı üçün möhkəm təməl, etibarlı baza formalaşdırdı. Müqavilənin reallaşması müxtəlif ölkələrdən olan insanları bir araya gətirdi. Məhz onların səyi ilə Xəzərin dərin qatlarındakı karbohidrogen ehtiyatlarını çıxarmaq üçün unikal platformalar, terminallar tikildi, boru kəmərləri çəkildi.

Bu tarixi müqavilənin həyata keçməsinə isə pillə-pillə, gərgin zəhmət və böyük maliyyə hesabına nail olunub. Belə ki, “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlar blokunun geniş bir ərazini əhatə etməsi, eləcə də buradakı ehtiyatların zənginliyi səbəbindən əsrin nəhəng neft sazişinin bir neçə mərhələdə həyata keçirilməsi qərara alınıb. Azərbaycan hökuməti və beynəlxalq konsorsium iştirakçılarının bu qərarı, həm də “Əsrin müqaviləsi” çərçivəsində nəzərdə tutulmuş böyük neft haslatına başlananadək zəruri ixrac sisteminin yaradılması ilə bağlı olub.

“Əsrin müqaviləsi”nin uğurla reallaşdırıldığı “İlkin neft” layihəsi çərçivəsində Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin balansında olan bir sıra infrastruktur obyektlərində modernləşdirmə işləri həyata keçirilib. Bu mərhələdə “Dədə Qorqud” qazma qurğusu əsaslı şəkildə yenidən qurulub, 24 quyunun qazılması üçün nəzərdə tutulmuş “Çıraq” platforması istismara verilib. Buradan sahilədək 176 kilometr uzunluğunda sualtı neft kəməri çəkilib, Səngəçalda dünya səviyyəli terminal inşa olunaraq ilk neftin qəbulu və onu ixrac siteminə yönəltmək üçün hazır vəziyyətə gətiilib. 1997-ci ilin noyabrında isə burada neft hasilatına başlanılıb.

“İlkin neft” layihəsi üzrə əldə olunmuş zəngin təcrübə sonralar “Azəri” və “Dərinsulu Günəşli” yataqlarının işlənməyə cəlb edilməsi üçün yol açıb. Beləliklə, 2001-ci il avqustun 30-da Azərbaycan Beynəlxalq Əməliyyat Şirkətinin Rəhbər Komitəsi “Azəri-Çıraq-Günəşli dəniz yataqlarının tammiqyaslı işlənilməsinin “Faza-1” layihəsini təsdiqləyib. Bununla bağlı müvafiq sənədi Azərbaycanın dövlət başçısı Heydər Əliyevin iştirakı ilə ARDNŞ prezidenti Natiq Əliyev və ABƏŞ-in rəhbəri Devid Vudvord imzalayıblar.

Xəzərin ən zəngin neft yataqlarından sayılan “Azəri” yatağının mərkəzi hissəsinin işlənilməsini nəzərdə tutan “Faza-1” layihəsi çərçivəsində, ilkin proqnozlara əsasən, 1 milyard 425 milyon barel və ya 193 milyon ton neftin hasilatı nəzərdə tutulub. Layihənin ümumi dəyəri 3,4 milyard dollar təşkil edib ki, bunun da 2,74 milyard dolları tikinti işlərinə, qalan hissəsi isə quyuların qazılmasına sərf olunub. Bundan əlavə, xaricdən ölkəmizə gətirilən material və avadanlıqların daşınmasına, təqribən, 700 milyon dollar xərclənib.

Qeyd edək ki, “Faza-1” layihəsi çərçivəsində AÇG-dən gündəlik neft hasilatının 133 min bareldən 375 min barelə çatdırılması nəzərdə tutulurdu. Bunun üçün isə dənizdə və quruda nəhəng tikinti-quraşdırma işlərinin həyata keçirilməsi tələb olunurdu. Bu məqsədlə 2001-ci il noyabrın 30-da Bakıda “Faza-1” layihəsinin həyata keçirilməsi çərçivəsində 5 xarici şirkətlə ümumi dəyəri 750 milyon dollar olan 6 böyük podrat müqaviləsi imzalanıb.

Həmin müqavilələrə əsasən, “Mərkəzi Azəri” platformasının üst modullarının tikintisi, eləcə də sualtı neft kəmərlərinin çəkilməsi ABŞ-ın “McDermott Caspian Constractors”, platformanın dayaq blokunun, svayların və qazma əməliyyatları üçün qurğunun dayaq plitəsinin tikintisi; dənizdə nəqletmə və quraşdırma işləri; qazma avadanlığı ilə təminat; yaşayış bloklarının inşası isə müvafiq olaraq Fransanın “Boygues Offshore”, İtaliyanın “Saipem”, Fransanın “Eiffel” və İsveçin “Emtunqa İnternational” şirkətlərinə həvalə olunub.

“Mərkəzi Azəri” platformasının dayaq bloklarının tikintisi və platformanın modullarının montaj edilməsi Heydər Əliyev adına Dərin Özüllər Zavodunun meydançasında həyata keçirilib. Bununla yanaşı, layihə çərçivəsində dənizdə həyata keçirilən bir sıra əməliyyatlar zamanı ARDNŞ-ın neft donanmasına aid olan borudüzən gəmilərdən, kran və barjalardan, həmçinin xidməti gəmilərdən istifadə edilib.

Qeyd edək ki, “Mərkəzi Azəri” Bakıdan 100 kilometr şərqdə, dənizin 128 metr dərinliyində yerləşən hasilat, qazma və yaşayış platformasıdır. 2005-ci ilin fevralından istismarda olan platforma “Azəri” yatağının mərkəzi hissəsindən neft hasil etmək üçün tikilib. Bundan əlavə, müqavilə sahəsində yaşayış, qazma, hasilat, texnoloji emal, kompressiya və laya qaz, su, şlam vurulması obyektlərini əhatə edən iri bir dəniz kompleksi yaratmaq məqsədilə kompressor və suvurma platforması inşa olunub.

Hər iki platforma körpü vasitəsilə bir-birinə birləşdirilib. Bütövlükdə isə, “Faza-1” layihəsinin obyektlərinə 48 quyu gövdəsinə malik hasilat, qazma və yaşayış platforması, buradan Səngəçal terminalına qədər 30 düymlük neft və 28 düymlük sualtı qaz boru kəmərləri, adı çəkilən terminalın genişləndirilməsi işləri daxildir.

“Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlar blokunun tammiqyaslı işlənmə layihəsinin birinci mərhələsi çərçivəsində tikinti-quraşdırma işləri 2004-cü ilin sonlarında başa çatdırılıb. 2005-ci il fevralın 14-də isə “Mərkəzi Azəri” platforması istismara verilib. Bununla da, “Əsrin müqaviləsi” çərçivəsində böyük neft hasilatının əsası qoyulub. 2026-cı il iyulun 1-dək “Mərkəzi Azəri” platformasından 160 milyon tona yaxın neft çıxarılıb. Burada illik maksimal neft hasilatı isə 2007-ci ildə qeydə alınıb. Həmin il platformadan gündəlik orta hasilat 244 min barel və ya illik 12 milyon ton olub. Sonrakı illərdə müqavilə sahəsində hasilatın aşağı düşməsi fonunda bu göstərici xeyli azalıb. “bp-Azərbaycan” şirkətinin məlumatına görə, 2026-cı ilin birinci yarısında “Mərkəzi Azəri” platformasında gündəlik neft hasilatı 88 min barel təşkil edib.

Yeri gəlmişkən, AÇG-nin illik iş proqramına uyğun olaraq bu yaxınlarda “Mərkəzi Azəri” platformasında planlaşdırılmış profilaktik işlər proqramı həyata keçirilib. Sözügedən proqram çərçivəsində vacib bütövlük və texniki xidmət işləri, məşəl sistemində təkmilləşdirmələr, etibarlılığın artırılması təşəbbüsləri və anomaliyaların aradan qaldırılması ilə bağlı tədbirlər görülüb. Bununla yanaşı, “Mərkəzi Azəri” platformasında qazın yenidən laylara vurulma gücünü artırmaq məqsədi daşıyan və mövcud quyulardan neftverməni maksimuma çatdırmağa kömək etmək üçün nəzərdə tutulmuş “Mərkəzi Azəri qaz genişləndirilməsi” layihəsi icra olunub.

Mirbağır YAQUBZADƏ
XQ