Ev nədir? Məryəm Bağırova yazır

Məryəm Bağırova

İnsan dünyanın ən böyük şəhərində, ən möhtəşəm evdə yaşaya bilər. Yüzlərlə dostu, uğurlu karyerası və hər kəsin həsəd apardığı bir həyatı ola bilər. Amma bunlar bəzən yalnız vitrindən ibarətdir. Çünki aidiyyət hissi nə evin böyüklüyü, nə maddi imkanlar, nə də ətrafımızdakı insanların sayı ilə ölçülür. 

Psixologiyada aidiyyət hissi insanın əsas emosional ehtiyaclarından biri hesab olunur. İnsan yalnız yaşamaq deyil, qəbul olunmaq, başa düşülmək, dəyərli hiss etmək və hansısa yerə, insana və ya qrupa məxsus olduğunu duymaq istəyir. Bu ehtiyac qarşılanmadıqda insan özünü ən gur izdihamın içində belə tənha hiss edə bilər. Bu gün bir çox insanın yaşadığı, lakin bəzən adını belə qoya bilmədiyi hiss də məhz budur: heç bir yerə aid olmamaq. Bunun səbəbləri müxtəlif ola bilər: uşaqlıqda emosional bağların zəif qurulması, rədd edilmə təcrübələri, tez-tez mühit dəyişmək, travmatik yaşantılar, psixoloji çətinliklər, özünü qəbul etməkdə çətinlik və ya uzun müddət davam edən mənəvi boşluq. Bəzən isə insan özünü başqalarının gözündə axtardığı üçün öz daxilində heç vaxt “ev” tapa bilmir. Halbuki aid olmaq sadəcə bir məkan tapmaq deyil. Aid olmaq insanın özünü olduğu kimi qəbul edə bildiyi, rol oynamağa və özünü kiməsə sübut etməyə ehtiyac duymadığı bir hissdir. Buna görə də bəzən axtardığımız ev xəritələrdə deyil, insanın öz daxilində qurduğu təhlükəsiz məkandadır. 

Van Qoq bu gün dünya incəsənətinin ən böyük dahilərindən biri hesab olunur. Lakin bu şöhrət ona sağlığında qismət olmadı. O, maddi çətinliklərlə yaşadı, müxtəlif şəhərlərə köçdü, fərqli peşələr sınadı və həyatının böyük bir hissəsində özünü cəmiyyətə tam mənada qəbul olunmuş hiss etmədi. Qardaşı Teoya yazdığı məktublarda tənhalıq, anlaşılmaq ehtiyacı, sənət və həyat haqqında düşüncələrinə tez-tez rast gəlmək mümkündür. Van Qoq Niderlanddan Belçikaya, daha sonra Fransaya köçdü. Parisdə yaşadı, ardınca Arla getdi. Arlda sənətkarların bir araya gəldiyi, birlikdə yaradıcılıq etdiyi bir mühit qurmaq arzusunda idi. “Sarı Ev” də onun üçün sadəcə yaşayış yeri deyildi, orada sənətkar dostları ilə birlikdə yaşamaq və yaradıcılıqla məşğul olmaq istəyirdi. Lakin bu arzu uzun sürmədi, münasibətlərindəki gərginliklər və şəxsi çətinliklər onun həyatını daha da ağırlaşdırdı. Bu gün milyonlarla insan Van Qoqun əsərlərinə heyranlıqla baxır. Onun rəsmləri dünyanın ən böyük muzeylərində nümayiş olunur. Lakin onun həyatı bizə paradoksal bir həqiqəti xatırladır: insan dünyanın ən gözəl mənzərələrini görə, hətta onları sənət əsərinə çevirə bilər, amma yenə də öz daxilində bir “ev” tapa bilməyə bilər. Bəlkə də insanın ən çətin axtarışı yeni bir şəhər tapmaq deyil, özünü rahat və təhlükəsiz hiss edəcəyi daxili məkanı qurmaqdır.

Franz Kafkanın ailə münasibətləri, xüsusilə atası Hermann Kafka ilə mürəkkəb münasibəti də həyatında mühüm iz buraxmışdı. “Ataya məktub” əsərində atasının qarşısında özünü kiçik və gücsüz hiss etdiyini açıq şəkildə ifadə edirdi. Bu münasibətin onun özünə münasibətinə və daxili dünyasına təsir etdiyi görünür. Kafka hüquq təhsili almış, daha sonra sığorta sahəsində çalışmışdı. Gün ərzində iş həyatının rəsmi və monoton dünyasında yaşayır, gecələr isə yazırdı. Yazmaq onun üçün sadəcə məşğuliyyət deyildi, özünü ifadə edə bildiyi ən mühüm sahələrdən biri idi. O, gündəliklərində və məktublarında ədəbiyyata olan bağlılığını dəfələrlə ifadə edirdi. Bununla belə, öz yaradıcılığına qarşı son dərəcə tələbkar idi və ölümündən sonra əsərlərinin məhv edilməsini istəyirdi. Dostu Maks Brod isə bu istəyinə əməl etmədi və Kafka yaradıcılığının böyük hissəsinin gələcək nəsillərə çatmasını təmin etdi. 

“Metamorfoz”da Qreqor Samsa bir səhər nəhəng həşərata çevrilmiş halda oyanır. Əsərin ən sarsıdıcı tərəfi onun dəyişməsi deyil, dəyişdikdən sonra öz evində belə yad və arzuolunmaz birinə çevrilməsidir. O, fiziki olaraq ailəsinin yanındadır, amma mənəvi olaraq onlardan uzaqlaşdırılır. “Qəsr”də isə Kafkanın bütün səyləri bir yerə çatmaq, qəbul edilmək və tanınmaq ətrafında cəmlənir, lakin həmin qapı ona heç vaxt tam açılmır. Kafkanın qəhrəmanları sanki daim bir ünvan axtarırlar, lakin həmin ünvanın harada olduğunu özləri də bilmirlər. Bəlkə də məhz buna görə Kafka bu gün də oxucuya bu qədər yaxındır. Çünki onun əsərlərində yalnız bir insanın və ya bir dövrün problemi deyil, insanın özü ilə dünya arasındakı məsafə var. İnsan bəzən nə qədər çalışsa da, özünü yaşadığı həyata sığışdıra bilmir və bu hiss mütləq tək qalmaq demək deyil. İnsan ailəsinin, dostlarının, həmkarlarının arasında ola-ola da daxilən evsiz qala bilər. Van Qoq və Kafka bir çox cəhətdən fərqli həyat yaşamışdılar. Biri rənglərlə, digəri sözlərlə öz daxili dünyasını ifadə edirdi. Lakin hər ikisinin hekayəsində oxşar bir paradoks görünür: bu gün dünya onları böyük dahilər kimi qəbul edir, amma yaşadıqları dövrdə onlar öz dəyərlərini və yerlərini tam hiss edə bilmədilər. Onların həyatları bizə göstərir ki, insanın dünyadakı dəyəri ilə öz daxilində hiss etdiyi dəyər arasında böyük fərq yarana bilər. Bəzən bütün dünya səni illər sonra anlaya bilər, amma insanın ən ağrılı sualı həmin anlayışdan əvvəl gəlir: “Mən özüm haraya aidəm?”

Müasir insanın aidiyyətsizlik hissi də bəzən məhz bu daxili sualdan doğur. İnsan başqa şəhərə köçməklə, yeni insanlarla tanış olmaqla və ya həyatını tamamilə dəyişməklə hər şeyin düzələcəyini düşünə bilər. Bəzən mühit dəyişikliyi həqiqətən insana yeni imkanlar verir. Lakin daxildə həll olunmamış məsələlər varsa, insan onları özü ilə birlikdə yeni həyata da aparır. Dünyanın ən uzaq nöqtəsinə getmək mümkündür, amma öz düşüncələrindən  uzaqlaşmaq mümkün deyil. Bəlkə də insanın həyat boyu axtardığı “ev” konkret bir ünvan deyil. O, insanın özünü təhlükəsiz, qəbul olunmuş, rahat və xoşbəxt hiss etdiyi yerdir. Bəzən bu yer bir şəhər, bəzən bir insan, bəzən bir peşə, bəzən də insanın öz daxilində yaratdığı sakitlik ola bilər.

Nəticə etibarilə, insan ömrü boyu müxtəlif ünvanlar dəyişə, fərqli şəhərlərdə yaşaya, saysız-hesabsız insan tanıya bilər. Lakin həyatın ən böyük uğuru nə var-dövlət toplamaq, nə şöhrət qazanmaq, nə də dünyanın bütün yollarını keçməkdir. Bəlkə də bu həyatda ən gözəl duyğu nəhayət öz evinə çatmaqdır. Çünki ev bir ünvan deyil, bir hissdir, bir duyğudur. Ev özünü olduğun kimi qəbul edilmiş, təhlükəsiz və xoşbəxt hiss etdiyin, rol oynamağa, özünü gizlətməyə və olduğundan başqa biri olmağa ehtiyac duymadığın yerdir. İnsan öz daxilində belə bir ev qura bilmədikcə, dünyanın ən gözəl sarayında belə qərib qala bilər. Özünü tapan insan isə bəzən kiçik bir otaqda belə bütün kainata aid olduğunu hiss edə bilər. Bəlkə də həyatın ən böyük məqsədi harasa çatmaq deyil, bütün axtarışların sonunda özünə çatmaqdır. Və bütün yolların sonunda insanın deyə biləcəyi ən gözəl cümlə bəlkə də budur: “Mən evimdəyəm”.