Ev, yoxsa iş? Əmlak bazarı canlanır, kiçik biznes uduzur

Böyük şəhərlərdə mənzil qiymətlərinin kəskin artımı sosial və iqtisadi sahələrdə dərin təsirlər yaradır. Yüksək kirayə haqları təkcə vətəndaşların yaşayış şəraitini çətinləşdirmir, həm də kiçik və orta sahibkarlığın inkişafını, əmək bazarının sabitliyini və ümumilikdə iqtisadi rəqabət mühitini zəiflədir.

Son illər böyük şəhərlərdə mənzil qiymətlərinin sürətlə artması həm sosial, həm də iqtisadi sahədə müxtəlif təsirlər yaradır. Bahalı mənzillər yalnız əmlak sektoruna deyil, digər sahələrə, xüsusilə də kiçik və orta sahibkarlığa, xidmət sektoruna və əmək bazarına da ciddi şəkildə təsir göstərir.

2024-cü ilin sonu ilə müqayisədə 2025-ci ilin aprel ayında 1 otaqlı mənzilin aylıq kirayəsi 400 manatdan 500 manata, 2 otaqlı mənzilin kirayəsi 500 manatdan 600 manata, 3 otaqlı mənzilin kirayəsi isə 600 manatdan 700 manata yüksəlib.

Hazırda orta aylıq əmək haqqı təxminən 1083 manatdır. Bu, mənzil kirayəsi və digər yaşayış xərcləri ilə müqayisədə aşağı göstərici sayılır.

Bəzi ölkələrdə məsələn, ABŞ və Kanada, mənzil kirayəsinin gəlirin 30 faizdən çoxunu təşkil etməsi "mənzil stressi" olaraq qəbul edilir

Mənzil qiymətlərinin yüksək olması şəhərlərdə çalışan orta və aşağı gəlirli işçilər üçün yaşayışı çətinləşdirir. Bahalı yaşayış xərcləri səbəbilə bir çox işçi şəhər mərkəzlərindən kənara köçür.

Sahibkarlar bahalı mərkəzləri tərk edir

Eyni zamanda işçilər artan yaşayış xərclərini qarşılamaq üçün daha yüksək maaş tələb edirlər, bu da bizneslərin əməliyyat xərclərini yüksəldir.

Bahalı mənzillərin olduğu ərazilərdə kirayə haqları yüksəldikcə kiçik və orta sahibkarlar üçün bu yerlərdə fəaliyyət göstərmək çətinləşir.

Əmlak alqı-satqısı ilə məşğul olan Azad İbrahimov Modern.az-a deyir ki, ofis və ticarət obyektlərinin icarə haqları yüksəldiyi üçün bir çox sahibkarlar şəhər mərkəzindən kənara köçməli olur:

“Son vaxtlar Bakıda evlərin  və obyektlərin qiyməti çox artıb. Bu da həm alıcılar, həm də kirayə götürənlər üçün çətinlik yaradır. İnsanlar evləri yaşamaq üçün yox, gəlir qazanmaq üçün alırlar. Bizə müraciət edən sahibkarlar deyirlər ki, şəhər mərkəzində münasib qiymətə ofis tapmaq çətindir və qiymətlər çox yüksəkdir. Ona görə də ya iş açmaqdan imtina edirlər, ya da mərkəzdən uzaq yerlərə köçürlər. Düşünürəm ki, dövlət bu sahəyə nəzarəti artırmalı və bəzi qaydalar qoymalıdır ki, vəziyyət daha da pisləşməsin.”

Böyük şəhərlərdə də eyni problem...

Bahalı ərazilərdə yer tapmaq çətinləşdiyindən bu boşluğu böyük şəbəkələrə malik mağazalar doldurur.

Üstəlik əmlakın qiymətinin artması daşınmaz əmlakı sabit gəlir mənbəyi kimi görən investorların sayını artırıb. Əmlak bazarına yönələn kapital digər sahələrə, xüsusən də istehsal və xidmət sektorlarına sərmayə qoyuluşunu azaldıb. Bu isə uzunmüddətli iqtisadi inkişafı məhdudlaşdıra bilər.

Britaniyanın tanınmış mətbu orqanlarından olan "The Guardian" mənzil bazarında qiymət artımının həm sosial, həm də iqtisadi fəsadlar doğurduğunu bildirir.  Qəzetin araşdırmasına görə  yüksək mənzil və kirayə qiymətləri işçi qüvvəsinin şəhər mərkəzlərindən kənara çıxmasına səbəb olur. Bu da xüsusilə xidmət sahəsində fəaliyyət göstərən sahuibkarlar üçün ciddi risk yaradır. Məqalədə deyilir: “Yüksək kirayə haqları səbəbilə bir çox insan şəhərdən uzaq ərazilərə köçməyə məcbur qalır. Bu isə restoranlar, mağazalar və gündəlik xidmət sektorunda kadr çatışmazlığına səbəb olur. İşçi qüvvəsinin əlçatan olmaması, bizneslərin sabit fəaliyyətinə mənfi təsir edir və uzunmüddətli iqtisadi sabitliyi təhlükə altına alır.”

Faster Capital platformasının araşdırmasına görə  əlçatmaz mənzil qiymətləri, kiçik bizneslərin inkişaf imkanlarını məhdudlaşdırır: “Yüksək kirayə haqları və əmlak qiymətləri sahibkarlar  üçün ciddi maneədir. Kiçik sahibkarlar ofis və ya ticarət məkanı kirayələməkdə çətinlik çəkirlər. Nəticədə, ya fəaliyyətə başlamırlar, ya da daha az müştəri potensialı olan yerlərə köçürlər. Bu da onların bazarda yaşamaq və inkişaf etmək ehtimalını azaldır.”

FasterCapital əlavə edir ki, bu vəziyyət eyni zamanda iqtisadi rəqabəti azaldır və bazarın şaxələnməsinə mənfi təsir göstərir. Çünki yalnız böyük kapitala malik müəssisələr bahalı mərkəzi ərazilərdə qalmağa davam edə bilir.

Strutt & Parker tərəfindən aparılan bir araşdırmaya görə, Böyük Britaniyada biznes sahiblərinin 74 faizi yüksək mənzil qiymətlərinin bizneslərinə mənfi təsir etdiyini bildirir. Bu əmək haqqı xərclərinin artmasına, işçi çatışmazlığına və genişlənmə imkanlarının məhdudlaşmasına səbəb olur

Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində, xüsusilə Dubayda yüksək yaşayış xərcləri kiçik bizneslərin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərir. Əməkdaşların yaşayış xərclərinin 50 faiz artması şirkətlərin mənfəətini 15-20 faiz azaldıb .