Evimizi niyə və necə yıxırıq? FAKTLAR VƏ RƏQƏMLƏR

Elçin Bayramlı

Tarixi faktlar və bu günlü elmi araşdırmalar göstərir ki, Yer planeti keçmiş əsrlərdə indikindən dəfələrlə daha gözəl, daha təbii, daha sağlam olub. Lakin son son əsrlərdə biz insanlar dünyamızı məhv etmək yarışına çıxmışıq. Sadəcə bəzi rəqəmlərə baxmaq kifayətdir ki, həyata keçirilmiş cinayətin miqyasını dərk edə bilək.

2 əsr əvvələdək bütün quru səthinin 60%-i meşə ilə örtülmüşdü. Hazırda isə bu göstərici 30%-ə enmişdir. İldə 100 kvadrat km meşə məhv edilir. 1940-cı illərin sonlarından bu yana dünyadakı rütubətli ekvatorial meşələrin yarısı məhv olub. Son 50 il ərzində insan meşələrin 70%-ni məhv edib. Qalan 30% isə hissə-hissə parçalanıb və məhv olmaq təhlükəsi altındadırlar.

Şumluq torpaqların genişləndirilməsi (yağ istehsalı məqsədilə əkilən palma plantasiyaları da daxil olmaqla) meşəsizləşmənin əsas amillərindən (təqribən 50 faiz) birincisidir. İkinci əsas səbəb örüş sahələridir (38,5 faiz).

Dünyadakı meşələr hər il atmosferdən 2 milyard tondan çox karbon qazını udur və onu oksigenə çevirir.

Heyvanların və bitkilərin təxminən 80 faizi meşələrdə yaşayır. Bütün quru heyvan növlərinin təxminən 50%-i meşələrdə yaşayır. Meşələrsiz həyat mövcud ola bilməz. Ona görə də, bəzi ölkələrdə süni meşələr salınır, qırılmış meşələrin bərpası yolla axtarılır.

Tədqiqatçılar baxış keçiriblər. Amerikada və Qərbi Afrikada 2200 ərazidə əkinçilik üçün məhv edilmiş və sonra tərk edilmiş meşə əraziləri tədqiq edilib. Məlum olub ki, meşələr 10 ildən də az müddətdə bərpa olunmağa başlayır. “Science” elmi jurnalındakı məlumata görə təxminən 100 il ərzində məhv olunmuş meşələr tam olaraq əvvəlki vəziyyətinə qayıda bilir.

Bu yaxınlarda Braziliyadakı alimlər meşələrin həm təbii yolla bərpasını, həm də insanların iştirakı ilə bərpasını tədqiq ediblər. Bu tədqiqatın nəticəsi ilə bağlı "National Geographic” jurnalında deyilir: “Tədqiqatçılar ağac əkməyin vacib olmadığını biləndə çox sevindilər”. Araşdırmalar nəticəsində məlum oldu ki, müşahidə olunan ərazilərdə heç bir ağac əkilmədən cəmi 5 il ərzində təbii yolla ağaclar əmələ gəlib.

Hazırda dünya üzrə meşə örtüyünün sahəsi 4 milyard hektardır. Bunun 809 milyon hektarı Rusiya Federasiyasının, 478 milyon hektarı Braziliyanın, 310 milyon hektarı Kanadanın və 303 milyon hektarı ABŞ-nin payına düşür.

Problem təkcə meşələrlə bağlı deyil, digər təbii resurslarla bağlı da vəziyyət ağırdır. Son 100 ildə 45 min göl məhv edilib. Hər il kimyəvi sənaye 100 milyon ton 70 000 fərqli birləşməni təbiətə atır və hər il də bu assortimentin sayına 1000 yeni birləşmə əlavə olunur. Bu kimyəvi məhsulların yalnız az bir qismi insan və təbiət üçün zərərsizdir.

Son 50 il ərzində quşların 1/4 hissəsin məhv edib, 11% isə hal-hazırda məhv olma təhlükəsi altındadır. Məməlilərin 18%-i, balıqların 5%-i, bitkilərin isə 8% məhv olmaqla üz-üzədirlər. Mərcan rifləri balıq ehtiyatının tükənməsi, çirklənmə, epidemik xəstəliklər və temperaturun yüksəlməsindən əziyyət çəkir.

Bəşəriyyət 50 il ərzində iri balıq ehtiyatının 90%-ni məhv edib. Tanınmış balıq ovu məkanlarının 22% hədsiz ekspluatasiya nəticəsində balıq ehtiyatını tükətmiş, 44%-i isə tükənmə təhlükəsi ilə üz-üzədir. Yeyilə bilən balıqları ovlayarkən hər il tora düşən 27 milyon ton digər dəniz canlısı yenidən dənizə atılır. Aydın məsələdir ki, onlara artıq yaşamağa davam edə biləcək vəziyyətdə olmurlar. Dənizin dibi bəzi yerlərdə tullantı ilə o qədər örtülüdür ki, orda artıq heç nə yaşaya bilmir.

Okeanlarda və dənizlərdə təxmini hesablamalara görə 15 milyard ton plastik tullantı var. Kimya sənayesi atmosferə, su mənbələrinə hər il milyonlarla ton zəhərli maddələr buraxır. Faydalı qazıntıların amansızlıqla yer təkindən çıxarılması planetin kimyəvi balansını pozur, bir sözlə biz yerin altını üstünə çevririk. Bu səbəbdən yerdə həyat getdikcə çətinləşir, təbii fəlakətlər artır, xəstəliklər çoxalır.

Ona görə də ekologiyanı qorumaq, təbiəti sağlam saxlamaq ilk işimiz olmalıdır. Unutmamalıyıq- Yer ümumi evimizdir evimizi dağıtsaq, artıq bizə kainatda başqa ev yoxdur. Nə yaşayış üçün yararlı planet var, nə də hansısa planetə köçə bilmək üçün müvafiq texnologiyamız. Belə davam eləsək, tezliklə həm dünyanı, həm özümüzü məhv edəcəyik. İnsan cəmiyyəti gec-tez bu həqiqətlə barışmalıdır.