Fərqi yoxdur, pişik ağdır, ya qara... Çinin necə qlobal güc oldu?

Rusiya və ABŞ arasında on illər boyunca davam edən nüfuz savaşı fonunda meydana yeni bir oyunçu qoşuldu - Çin. Ən azı son 20 ildə beynəlxalq münasibətlər sistemində Çinin "dinc yüksəlişi” Pekinin qlobal gücə çevrildiyinin bariz nümunəsidir. Bütün dünyada Çinin  hegemon qüvvə kimi ABŞ-ı əvəz etmək potensialını araşdırırlar. Pekinin qlobal idarəçilikdə iştirak etmək ambisiyaları Vaşinqtonun Hind-Sakit Okean regionundakı strateji niyyətinə açıq təhdid kimi dəyərləndirilir. 

Necə oldu ki, Çin qlobal güc oldu? Kommunist idarəçiliyə malik olan Çini güclü edən nədir?

Konfliktoloq Azər Hüseynov Qaynarinfo-ya açıqlamasında vurğulayıb ki, Çinin 1978-ci ildən sonra tətbiq etdiyi iqtisadi islahatlar və "açılma siyasəti" onun qlobal gücə çevrilməsində önəmli rol oynayıb. Onun fikrincə, Çin də əslində, sosialist sisteminin tərkib hissəsi idi:

"Lakin SSRİ-dən fərqli olaraq, iqtisadiyyatda iki sistemin də xüsusiyyətlərini birləşdirə bildi. Bununla da, iqtisadi yüksəlişinin ilkin addımlarını atmağı bacardı. 1978-ci ildən sonra Çin Xalq Respublikasında başlayan iqtisadi islahatlar sadəcə bir dövlətin iqtisadiyyatını canlandırmaqla qalmadı, bütün dünyanın diqqətini cəlb edən möhtəşəm bir dönüşümə çevrildi. Bu islahatların memarı olan Deng Siopin "Fərqi yoxdur, pişik ağdır, ya qara - yetər ki, siçan tutmağı bacarsın" deyərkən, əslində yeni dövrün fəlsəfəsini ortaya qoyurdu: o, ideoloji doqmalardan daha çox, əsaslı yanaşmaya üstünlük verdi. Əvvəldə islahatlar kənddən başladı. Uzun illər kollektivləşmiş təsərrüfat sistemində işləyən Çin kəndlisi artıq azad nəfəs almağa başlamışdı. "Ailə məsuliyyəti sistemi" adlanan bu yeni yanaşma ilə fermerlər torpağı icarəyə götürüb, dövlətə verdikdən sonra qalan məhsulu sərbəst sata bilirdilər. Bu, sadə, amma inqilabi addım kənd təsərrüfatında məhsuldarlığı partlayış səviyyəsində artırdı və milyonlarla insanı yoxsulluqdan çıxardı".

Ekspert hesab edir ki, böyük dönüş nöqtələrindən biri də Xüsusi İqtisadi Zonaların yaradılması oldu:

"Vergi güzəştləri, azad ticarət rejimi, çevik inzibati mühit – bunlar Çinə axın edən kapitalın əsas səbəbləri idi. Qərb texnologiyası və sərmayəsi Çinə yönəldikcə, Pekin də dünya bazarlarına daha sürətli inteqrasiya etdi. Çin idxal-ixrac qaydalarını yumşaltdı, xarici ticarətdəki qapalı rejimi tədricən aradan qaldırdı. Bu prosesin zirvəsi isə 2001-ci ildə Çinin Ümumdünya Ticarət Təşkilatına üzv qəbul olunması oldu. Bu, sadəcə texniki bir qərar deyildi – bu, Çinin "Biz artıq qlobal oyunçuyuq” mesajı idi".

"Çinin bu cür inkişafında ABŞ-ın ilkin dövrdə maraqları var idimi" sualının cavabında Azər Hüseynov qeyd edib ki, ilk Yaponiyanın, Rusiyanın və digər bölgə ölkələrinin Çinin inkişafına münasibətini aydınlaşdırmaq lazımdır:

"Çinin 1978-ci ildən sonra başladığı iqtisadi islahatlar təkcə daxili zərurət deyil, həm də beynəlxalq maraqların nəticəsi idi. ABŞ, xüsusilə Sovet İttifaqına qarşı strateji üstünlük qazanmaq üçün Çinlə yaxınlaşmağa maraqlı idi. 1972-ci ildə başlayan bu yaxınlaşma 1978-dən sonra iqtisadi əməkdaşlığa çevrildi - ABŞ texnologiya, sərmayə və təhsil dəstəyi verdi, əvəzində ucuz əmək və yeni bazar qazandı. Çin isə bu əməkdaşlıqdan maksimum istifadə etdi, amma modeli öz maraqları çərçivəsində qurdu. Yaponiya əvvəlcə Çini dəstəklədi, lakin sonradan artan rəqabətdən narahat oldu. SSRİ isə bu islahatları şübhə ilə qarşıladı, amma daxili böhranlar səbəbilə müdaxilə edə bilmədi. Region ölkələri isə əvvəl ehtiyat etsələr də, Çinin böyüyən gücünü nəzərə alaraq iqtisadi əməkdaşlığa yönəldilər. Qısası, Çin yüksəlişini həm daxili iradəyə, həm də qlobal maraqların yaratdığı fürsətlərə borcludur. İndi isə onu irəli çəkən Qərb, həmin güclə necə rəqabət aparacağını düşünür".

"Çin bu gün xarici asılılıqdan qurtarıb müstəqil qlobal hərbi güc ola biləcəkmi" sualının cavabında konfliktoloq bildirib ki, Hindistan və Pakistan arasında son hərbi qarşıdurmada Çin silahları Qərb silahlarına üstün oldu, İran da Çinlə əlaqələri bu sahədə genişləndirir:

"Çin bu gün xarici asılılığını xeyli azaldaraq müstəqil və güclü qlobal hərbi gücə çevrilib. Onun silah sənayesi yüksək texnologiyalı pilotsuz uçuş aparatları, qabaqcıl raket sistemləri, döyüş gəmiləri və digər modern hərbi avadanlıqlar istehsal edir. Bu məhsullar dünya bazarında rəqabət qabiliyyətinə malikdir və bir çox ölkələr tərəfindən seçilir. Son zamanlarda Hindistan-Pakistan arasında baş verən hərbi qarşıdurmada Çin istehsalı olan silahların effektivliyi Qərb silahlarına nisbətən üstünlük təşkil edib. Bu, Çinin hərbi sənayesinin həm texnoloji, həm də əməliyyat baxımından inkişaf etdiyini açıq şəkildə göstərir. Eyni zamanda, İran ilə genişlənən hərbi əməkdaşlıq Pekinin Yaxın Şərqdə təsirini artırır. ABŞ və Qərb ölkələrinin İrana qarşı sanksiyalar tətbiq etdiyi bir dövrdə Çin, hərbi texnologiya tədarükü və strateji dəstək verərək bölgədəki mövqeyini gücləndirir. Bütün bunlar Çin ordusunun regional və qlobal səviyyədə önəmli oyunçu kimi mövqeyini möhkəmləndirir. Pekin innovasiya və daxili inkişaflara xüsusi önəm verərək, hərbi gücünü davamlı artırır. Çin artıq yalnız regional yox, dünya səviyyəsində strateji və texnoloji cəhətdən rəqabət aparan güc kimi qəbul edilir".

Azər Hüseynov vurğulayıb ki, Çinin yüksəlişinin arxasında Böyük Britaniyanın dayandığı və bununla da Londonuno ABŞ-ı zəiflətdiyi versiyaları da mövcuddur:

"Elə bəlkə məhz bu səbəbdən Tramp Çinə qarşı sərt siyasət yürütmək istəyir. Çinin yüksəlişi Britaniya ilə ABŞ arasındakı latent ziddiyyətlər kontekstində maraqlı şəkildə dəyərləndirilə bilər. Tarixi müttəfiqlər olan bu iki güc arasında qlobal liderlik və iqtisadi maraqlar baxımından fərqliliklər mövcuddur. ABŞ qlobal hegemonluğunu sərt güc və texnoloji üstünlük üzərində qurarkən, Britaniya daha çox yumşaq güc və diplomatiya vasitəsilə təsir göstərməyə üstünlük verir. İqtisadi baxımdan isə Britaniya Çinlə geniş ticarət və investisiya əlaqələri quraraq maraqlarını qorumağa çalışır, ABŞ isə Çini strateji rəqib kimi görərək sərt rəqabət siyasəti yürüdür. Bu fərqliliklərə görə, Britaniya Çinlə iqtisadi əməkdaşlıq vasitəsilə dolayısı ilə Çinin yüksəlişini dəstəkləyir. ABŞ isə, xüsusilə Tramp Çinin qlobal təsirinin artmasını hegemonluğa təhdid hesab edərək sərt mövqe sərgiləyir. Beləliklə, Çin həm Britaniya, həm də ABŞ arasında strateji balans nöqtəsi kimi çıxış edir. Britaniya ilə ABŞ arasında latent ziddiyyətlər Çinin yüksəlişini dolayısı ilə təsir edir və bu prosesdə Britaniyanın məqsədi öz maraqlarını qorumaqdır. ABŞ-ın sərt siyasəti isə əsasən qlobal liderliyini saxlamaq istəyi ilə bağlıdır".

Ekspert hesab edir ki, bütün bu qlobal proseslər fonunda Azərbaycanın Çinlə əlaqələrinin güclənməsi, viza rejiminin ləğv edilməsi ayrı təhlil edilməlidir:

"Bütün bu qlobal proseslər fonunda Azərbaycanın Çinlə əlaqələrinin güclənməsi və viza rejiminin ləğv edilməsi strateji və iqtisadi baxımdan mühüm addımdır. Çin qlobal iqtisadi və hərbi güc kimi yüksələrkən, onunla əlaqələrin genişləndirilməsi Azərbaycan üçün regionda mövqeyini gücləndirmək və yeni imkanlar yaratmaq baxımından əhəmiyyətlidir. Viza rejiminin ləğvi insanlar, işgüzar dairələr və mədəni əlaqələrin asanlaşmasına şərait yaradır, bu da ticarət, investisiya və turizm sahələrində əməkdaşlığın dərinləşməsinə imkan verir. Eyni zamanda, Çinlə münasibətlərin inkişafı Azərbaycanın müxtəlif sahələrdə, o cümlədən infrastruktur, texnologiya və enerji sektorlarında əməkdaşlıq potensialını artırır. Qlobal geosiyasi rəqabətin getdikcə artdığı bir dönəmdə Çinlə balanslı və inkişaf edən münasibətlər Azərbaycan üçün strateji diversifikasiya siyasətinin tərkib hissəsidir. Bu, ölkənin həm Qərb, həm Rusiya, həm də Çin kimi böyük qütblərlə münasibətlərini optimallaşdıraraq regional və qlobal səviyyədə mövqeyini möhkəmləndirməyə xidmət edir. Azərbaycan Çinlə əməkdaşlıq sayəsində iqtisadi inkişafını sürətləndirə, beynəlxalq əlaqələrini genişləndirə və geosiyasi riskləri balanslaşdıra bilər".

Siyasət şöbəsi