Fransada böyük etiraz dalğası Hökumət geri çəkilməyə məcbur qalacaq?

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Paris ətrafında müəllim tətili altı həftədə ümumi tətilə çevrildi, Almaniyanın Z nəsli isə hərbi çağırışa qarşı küçələrə çıxdı. Su şırnaqlarının və sındırılmış vitrinlərin arxasında Paris və Berlinin pulu olmayan bir sual gizlənir: borcların, yenidən silahlanmanın və baha enerjinin haqqını kim ödəyəcək.

Parisin cənub-şərqindəki kasıb ətraf şəhər olan Kreteydəki lisey Antuan de Sent-Ekzüperinin adını daşıyır. Sentyabrın ikinci yarısında onun müəllimləri həmkarların xroniki çatışmazlığına görə tətil etdilər, şagirdlər girişi zibil qutuları ilə barrikada etdilər, valideynlər isə onların yanında dayandı. Bir aydan az müddət sonra, oktyabrın 17-də Fransa "sarı jiletlər" dövründən bəri ən ağır küçə şənbələrindən birini yaşadı. Daxili İşlər Nazirliyinin hesablamasına görə, ölkədə 550 min nəfərin iştirakı ilə 441 aksiya keçirildi, həmkarlar ittifaqları 800 min nəfər saydı. Bazar ertəsi səhərə nazirlik 2628 saxlanılan və hüquq-mühafizə qüvvələrinin 1100-dən çox yaralı əməkdaşı barədə hesabat verdi. Limojda meriya yanırdı. Nümayişçilərdən birinin həlak olduğu bildirilirdi.

İki həftə sonra, oktyabrın 31-də Almaniyanın gəncləri küçələrə çıxdı. Gündüz otuzdan çox şəhər məcburi hərbi xidmət əleyhinə plakatlarla dinc yürüşlər gördü. Axşama doğru Frankfurt-Maynda polisə yandırıcı qarışıqlı butulkalar atılırdı, əsas ticarət küçəsində isə mağazalar talan edilirdi.

Hər şeyi inflyasiyanın, məktəb bürokratiyasının və ya yalnız bəhanə axtaran Hellouin izdihamının üzərinə yıxmaq cazibədardır. Belə izah hökumətlər üçün rahatdır, lakin faktlara ziddir. Son on beş ildə ilk dəfə Avropa gəncliyi dövlətə hesabı tam şəkildə təqdim etdi: məktəblərə, kirayəyə, benzinə və orduya gedib-getməyəcəyini həll etmək hüququna görə. Avropa İttifaqının iki dayaq ölkəsinin hələlik cavabı yoxdur.

Kiçik şahzadə adına lisey: bir müəllimlər otağı Beşinci Respublikanı necə alovlandırdı

Formal bəhanə adi kadr boşluğu oldu. Fransa məktəbində əvəz edilməyən müəllimə görə ləğv olunmuş dərs çoxdan hava şəraiti kimi qəbul edilir, ətraf şəhərdə 35 nəfərlik sinif isə hətta müfəttişləri təəccübləndirmir. Təəccübləndirən sürət oldu.

Kreteydən çarxlar bir neçə gün ərzində sosial şəbəkələrdə yayıldı. Daxili İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, oktyabrın 1-dək hərəkat ölkədəki təxminən 3700 liseydən 1027-sini əhatə etmişdi, onlardan 222-si bloklanmış vəziyyətdə idi. Bir həftə ərzində polis beş mindən çox adamı saxladı. Daxili işlər naziri Loran Nunyes bəyan etdi ki, blokadalar "şəhər zorakılığına bənzəyir" və adi etiraza az oxşayır. Baş nazirin dəftərxanası məsuliyyəti açıq şəkildə Jan-Lük Melanşonun "İtaətsiz Fransa" partiyasının üzərinə qoydu. Milli Assambleyada çıxış edən baş nazir Sebastyen Lekornyu polis repressiyaları barədə ittihamları rədd etdi və 715-dən çox polis və jandarmın yaralandığını xatırlatdı.

Hökumət gündəliyi ələ almağa çalışdı və oktyabrın 6-da "Aqora" onlayn məsləhətləşməsini açdı, orada şagirdlər oktyabrın 23-dək anonim şəkildə dərdlərini təsvir edirdilər. Yekunlar nazirliyə hökm kimi səsləndi. İştirakçıların 31,1 faizi əsas problem kimi heç kimin əvəz etmədiyi gəlməyən müəllimləri adlandırdı. Daha 24,6 faiz dolu sinifləri, 22,3 faiz məzunların ali məktəblər üzrə bölüşdürülməsinin milli platforması olan "Parkursüp"lə bağlı stresi göstərdi, 15,8 faiz isə səslərini heç kimin eşitmədiyindən şikayətləndi.

Fransa böhranının siniri də buradadır. Respublika onilliklər boyu dövlət məktəbini sosial lift kimi, yeganə həqiqətən pulsuz və hamı üçün bərabər lift kimi satırdı. Nüfuzlu məhəllələrdən olan ailələr onun boşluqlarını çoxdan repetitorlar və özəl liseylərlə doldururlar. Kreteydən olan yeniyetmənin dövlət liseyindən başqa heç nəyi yoxdur. O işləməyi dayandıranda imkanların bərabərliyi barədə respublika əfsanəsinin özü, onunla birlikdə isə bu əfsanəni danışan dövlətə sədaqət çökür.

54 milyard qənaət: dövlət borc faizləri və ordudan başqa hər şeyi kəsir

Məktəb etirazı noyabr tətilinə qədər sönə bilərdi. Büdcə buna imkan vermədi.

Sentyabrın 17-də Lekornyu təxminən 54 milyard avro həcmində "səy" elan etdi, oktyabrın 1-də isə 2027-ci il üçün maliyyə haqqında qanun layihəsini Nazirlər Şurasına təqdim etdi. Baş nazirin arqumentasiyası son dərəcə sərt idi: qənaət olmasa, 2027-ci ilin kəsiri ÜDM-in 6,5 faizinə yaxınlaşardı. Hədəf göstəricisi 2026-cı ildəki 5,4 faizə qarşı 5 faizdir. Lekornyu özü hərbi xərclərin yeni artımını nəzərə almayan başqa rəqəmə, 4,8 faizə üstünlük verir. Bu mühasibat detalı prioritetlər barədə istənilən nitqdən çox şey deyir.

Mərkəzi büdcənin xərcləri 2026-cı il səviyyəsində dondurulub, yəni inflyasiya nəzərə alınmaqla faktiki olaraq azalır. Dondurmadan yalnız iki maddə çıxarılıb: borca xidmət və silahlı qüvvələr. Hökumət ev təsərrüfatları və şirkətlər üçün vergiləri artırmaqdan imtina etdi, bunun əvəzində yüksək pensiyaların natamam indeksləşdirilməsinə yol verdi. İqtisadiyyat Nazirliyinin proqnozuna görə, dövlət borcu 2025-ci ilin sonundakı ÜDM-in 115,6 faizindən 2026-cı ildə 119,3 faizə və 2027-ci ildə 121,7 faizə qədər artacaq, gələn il faiz xərcləri isə təxminən 10 milyard avro artacaq. Bersi etiraf edir ki, borc yükünü yalnız kəsir 3 faizə qayıtdıqdan sonra sabitləşdirmək mümkün olacaq və bu hədəf 2029-cu ilə təxirə salınıb. Fransa artıq Yunanıstan və İtaliyadan sonra avro zonasında üçüncü ən çox borclu ölkə olub. Parisdə hələ bu yaxınlarda tənəzzüllə problemli cənub adlandırılan İspaniya yayda borcu ÜDM-in 100 faizindən aşağı saldı.

İndi bu rəqəmləri enerji fonunun üzərinə qoymağa dəyər. Amerika və İsrailin İrana zərbələrinin müharibəyə çevrildiyi, Tehranın isə dünya dəniz neft ticarətinin təxminən beşdə birinin keçdiyi Hörmüz boğazını bağladığı fevralın 28-dən bəri Avropada yanacaq qiymətləri şok rejimində yaşayır. Aprel atəşkəsi kövrək oldu. Fransanın atom generasiyası elektrik enerjisinə zərbəni yumşaltdı, lakin yanacaqdoldurma məntəqələrini qorumur: bir litr benzinin qiymətində neft təxminən üçdə bir yer tutur, qalanı emala və vergilərə düşür.

Nəticədə Kreteydən olan şagird sadə mənzərə görür. Ordu üçün pul tapıldı, banklara faizlər üçün də, xəstələnmiş riyaziyyat müəlliməsini əvəz etmək üçün isə yoxdur. Müdafiənin dövlətin konstitusiya vəzifəsi olduğunu, borca isə xidmət etmək lazım olduğunu istədiyiniz qədər izah edə bilərsiniz. On yeddi yaşlı insana bu izahlar özgə müharibənin mühasibatı kimi görünür.

Qara şənbə: nazir onu özü uğursuzluq adlandırdı

Sentyabrın 29-da dövlət sektoru, qiymətləndirmələrə görə, təxminən 300 min nəfər tətil etdi. Sonra liseyçilərə sentyabrın sonunda yenidən küçələrə çıxmış, dirçəlmiş "sarı jiletlər" hərəkatı qoşuldu. Gənclik və "jiletlər" ilk dəfə təqvimlərini sinxronlaşdırdılar. Nəticə oktyabrın 17-si oldu.

Sonrası dünyanı dolaşan kadrlardan yaxşı məlumdur. Osman bulvarında yanğın, Vandom meydanından bir neçə yüz metr aralıda talan edilmiş lüks butiklər, Limoj meriyasının yanması, Marsel və Nitsada toqquşmalar. Hökumətin məlumatına görə, təxminən üç min mağaza zərər çəkdi, ticarət palataları isə təxminən iki min saydı. Marsel prefekturası səkkiz min fəal talançı da daxil olmaqla 30 min yağmaçı barədə bəyan etdi. Şəhərin meri bu qiymətləndirməyə etiraz etdi və onun skeptisizmi əsaslı görünür: uğursuzluqdan sonra təhdidin miqyasını şişirtmək prefekturalara sərfəlidir. İqtisadçılar ümumi zərəri təxminən bir milyard avro qiymətləndirdilər ki, bu da 2023-cü ilin yayında Nanterdə yeniyetmə Naelin ölümündən sonrakı iğtişaşlarla müqayisə ediləndir.

Əsas sual polisin niyə hazırlıqsız olduğu idi. Həmin gün Daxili İşlər Nazirliyi küçələrə 60 min polis və jandarm çıxardı. Müqayisə üçün: 2018-ci il dekabrın 8-də, "sarı jiletlər"in qızğın çağında dövlət 89 min nəfər səfərbər etmişdi. Müxalifət siyasətçilərinin iddiasına görə, kəşfiyyat təxminən 100 min nümayişçi gözləyirdi, yəni beş dəfə yanılmışdı.

Nunyes ifadələrin arxasında gizlənmədi. Oktyabrın 19-da efirdə o, "uzaqgörənliyin çatışmazlığını" və "nəzarətin itirilməsini" etiraf etdi, sonra isə istefa ərizəsi verdi. Emmanuel Makron istefanı qəbul etmədi və ictimai asayişin qorunmasının yeni doktrinasını tələb etdi. Bir həftə sonra nazir oktyabrın 17-də baş verənləri "möhtəşəm uğursuzluq" adlandırdı. Belə açıqlıq Fransa güc idarəsi üçün nadirdir, lakin siyasi baxımdan baha başa gəldi. Nunyesin istefasını eyni zamanda həm "Milli Birlik", həm də "İtaətsiz Fransa", yəni adətən heç nədə razılaşmayan iki düşərgə tələb edirdi.

Burada hər iki tərəfin sildiyi xətti çəkmək vacibdir. Parisdə əmək haqları və siniflər barədə plakatlarla keçən yüz minlərlə insan Limoj meriyasını yandırmadı. Osman bulvarındakı yağmaçılar "Parkursüp" islahatını tələb etmirdilər. Hökumət birinciləri ikincilərlə qarışdırmaqda, radikal sollar isə ikinciləri görməməkdə maraqlıdır. Bu qarışdırmanın haqqını etirazın özü ödəyir: oktyabrın 17-dən sonra məktəblərin və əmək haqlarının müzakirəsi talan xronikasına yer verərək televiziya ekranlarından demək olar ki, yox oldu.

Sinifdə iyirmi səkkiz nəfər: bir ay gecikmiş güzəşt

Oktyabrın 24-də dövlət revanş aldı. Daxili İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, eyni 70 min güc strukturu əməkdaşı ilə 410 min iştirakçısı olan 289 aksiya keçirildi, onlardan 110 mini Parisdə, həmkarlar ittifaqları yenə 800 min nəfərdən danışırdı. Nazirin yekun xülasəsi: 1435 saxlanılan, 267 yaralı polis və jandarm, 150 zərərçəkmiş nümayişçi, onlardan ikisi Tuluza və Reymsdə ağır vəziyyətdə, daha biri Klermon-Ferranda. Nunyes günü "nəzarət altında" adlandırdı. Rəqəmlər başqa şeydən danışır: o, yalnız əvvəlki şənbənin fonunda nəzarət altında görünürdü.

Oktyabrın 26-da milli təhsil naziri Eduar Jefre və ali təhsil naziri Filip Batist tədbirlər paketini təqdim etdilər. Liseyin ikinci ilinin sinifləri 2027-ci ilin sentyabrından ən az imkanlı liseylərin yarısında, 2028-ci ildən isə bütün dövlət liseylərində 28 şagirdlə məhdudlaşdırılacaq. Bu norma üçün 2027-ci il büdcəsində 500 yeni ştat vahidi nəzərdə tutulub. 2027-ci ilədək ali məktəbdə 15 min əlavə yer yaranacaq, onlardan 10 mini texniki təhsil proqramlarında, 4 mini universitet texnoloji institutlarında və min yer tibb istiqamətlərində. Nifrət edilən "Parkursüp" 2028-ci ilədək yeni sistemlə əvəz olunacaq, Makron bunu liseyçi təşkilatlarına hələ oktyabrın 23-də vəd etmişdi. Oktyabrın 28-də Lekornyu Milli Assambleyanın tribunasından öhdəlikləri təkrarladı.

Liseyçi və tələbə təşkilatları cavab verdilər ki, bu, kifayət deyil və səfərbərliyi davam etdirməyə çağırdılar. Onları anlamaq olar. Minlərlə dərsin aylarla əvəz edilmədiyi sistem üçün beş yüz ştat vahidi damla kimi görünür. Əsas məsələ isə başqadır: məktəblər üçün hər yeni avronu dondurulmuş büdcənin daxilində tapmaq, yəni xəstəxanalardan, nəqliyyatdan və ya yerli hakimiyyətlərdən almaq lazım gələcək. Hökumət qonşu tonqala odun ataraq bir yanğını söndürməyə çalışır.

Oktyabrın 31-də Daxili İşlər Nazirliyi prefektləri Hellouin gecəsi iğtişaşların "çox yüksək riski" barədə xəbərdar edərək yenidən 70 min polis çıxardı. Rəsmi məlumatlara görə, küçələrə 320 min nəfər, təşkilatçıların versiyasına görə isə təxminən yarım milyon nəfər çıxdı. 779 nəfər saxlanıldı, üstəlik idarə xülasəyə nümayişlərlə bağlı olmayan Hellouin insidentlərini də daxil etdi. Say əyrisi aşağı getdi: 550, 410, 320 min. Bundan sönmə barədə nəticə çıxarmaq tezdir, çünki növbəti tarix artıq həmkarlar ittifaqlarına məxsusdur.

5 noyabr: Fransa 1968-ci ilin mayını əyninə ölçür

Fransa Əməyin Demokratik Konfederasiyası, Əməyin Ümumi Konfederasiyası, "Fəhlə Qüvvəsi", Muxtar Həmkarlar İttifaqlarının Milli Birliyi və Vahid Həmkarlar İttifaqı Federasiyasının birləşmiş cəbhəsi hələ oktyabrın 5-də noyabrın 5-də peşələrarası tətilə çağırış imzalamışdı. Tələblər əmək haqlarına, pensiyalara, dövlət qulluqçularının əməkhaqqı indeksinə, ekoloji planlaşdırmaya və vergi ədalətinə aiddir. Mötədil Fransa Əməyin Demokratik Konfederasiyası ilə döyüşkən Əməyin Ümumi Konfederasiyasının bir mətnin altında dayanması faktının özü Fransa siyasətində həyəcan siqnalına bərabərdir. Oktyabrın 21-də Matinyonda nəticəsiz görüşdən sonra Əməyin Ümumi Konfederasiyasının baş katibi Sofi Bine daha irəli getdi və noyabrın 5-dən başlayaraq bütün müəssisələrdə ümumi tətilə çağırdı. Tarixdə ilk dəfə dövlətlə müqavilə əsasında işləyən özəl katolik məktəblərinin hər dörd həmkarlar ittifaqı tətilə qoşuldu. Fransa Milli Dəmir Yolları şirkətinin dörd həmkarlar ittifaqı vahid cəbhə ilə çıxış etdi.

1968-ci ilin mayı ilə paralel özü-özünə gəlir. O zaman Nanterdə və Sorbonnada tələbə iğtişaşları iki həftə ərzində 13 mayda ümumi tətilə çevrildi, ayın sonuna isə müxtəlif qiymətləndirmələrə görə, yeddi milyondan on milyona qədər insan tətil edirdi. General de Qoll mayın 30-da Milli Assambleyanı buraxdı və iyunda növbədənkənar seçkiləri darmadağın hesabla qazandı. Küçə bir ay qazandı və seçki qutusunu uduzdu. Fransa siyasətçiləri bu dərsi o baharın şüarlarından daha yaxşı xatırlayırlar.

Daha yaxın presedent də var. 2006-cı ildə baş nazir Dominik de Vilpen parlamentdən gənc işçilərin işdən çıxarılmasını asanlaşdıran "ilk işə qəbul müqaviləsi"ni keçirdi. Tələbələrin və liseyçilərin bir neçə həftəlik kütləvi etirazları hakimiyyəti aprel ayında qanunu geri götürməyə məcbur etdi. Vilpenin prezidentlik ambisiyaları bununla sona çatdı, 2007-ci ildə isə Yelisey sarayını kampaniyasını asayiş mövzusu üzərində qurmuş Nikola Sarkozi tutdu. Yeri gəlmişkən, Lekornyu artıq prezidentliyə namizəd olmayacağını bəyan edib və büdcəsini seçkilərdən sonra "geri dönə bilən" adlandırıb. Öz müvəqqətiliyini elan etmiş baş nazir illər qabağa təminat tələb edən nəsillə danışıqlar üçün pis uyğun gəlir.

Talanlar dalğasında Yelisey sarayını kim alacaq

Prezident seçkiləri 2027-ci ilin aprelində keçiriləcək. İki müddət ardıcıl işləmiş Makron namizəd ola bilməz, buna görə də Yelisey sarayının sahibinin dəyişməsi istənilən nəticədə təmin olunub.

Son ilin sorğuları qorxulu dərəcədə dayanıqlı mənzərə çəkir. "Milli Birlik"in namizədi, istər Marin Le Pen, istərsə də Jordan Bardella olsun, sınaqdan keçirilən bütün konfiqurasiyalarda birinci turda liderlik edir. "İFOP" institutunun sentyabr sorğusu göstərdi ki, Le Pen hətta sentyabr ayının sonundakı jurnalist yazılarına görə Bardella ətrafında yaranmış qalmaqaldan sonra da birinci yeri saxlayır. "Elab" institutunun mart sorğusu ikinci turda Bardellaya Melanşon üzərində 28,5 faizə qarşı 71,5 faiz hesabı ilə qələbə verirdi. Sosioloqlar "Milli Birlik"ə qarşı ikinci tura çıxmaq uğrunda mübarizə aparmağa qadir yeganə namizəd kimi keçmiş baş nazir Eduar Filipi adlandırırlar.

Payız böhranı hər iki qütbə dividend paylayır. "İtaətsiz Fransa" liseyçiləri açıq şəkildə dəstəkləyən yeganə böyük partiya oldu və başqalarının yalnız xəyal edə biləcəyi gənclər fəalı əldə etdi. "Milli Birlik" seçkilər üçün daha dəyərli bir şey əldə etdi: yanan vitrinlərin kadrlarını. Tindəki dükanı üçün qorxan seçiciyə məktəb problemləri ikinci dərəcəli görünür. Talan edilmiş hər küçə asayiş partiyası üçün istənilən seçkiqabağı çarxdan daha effektiv işləyir.

Mərkəz ən pis vəziyyətə düşür. Onun sollara təklif edəcəyi heç nə yoxdur, çünki pul yoxdur, sağları təəccübləndirəcək bir şeyi də yoxdur, çünki oktyabrın 17-də polis uduzdu. Mənim proqnozum: 2027-ci ilin yanvar ayının sonunadək heç bir iri ümummilli sorğu birinci turda "Milli Birlik"in nümayəndəsini qabaqlamağa qadir namizəd göstərməyəcək.

"Z nəsli həll edəcək": TikTok çağırışa müharibə elan edir

Alman hərəkatı müəllimlər otağından deyil, smartfondan böyüdü. Oktyabrda sosial şəbəkələrdə "Z nəsli həll edəcək" şüarı ilə hesab peyda oldu. Təşəbbüskarlar məktəb və tələbə iğtişaşlarının keçdiyi Fransa, Belçika və İspaniyanı açıq şəkildə özlərinə nümunə adlandırdılar. Əvvəlcə aksiyalar 21 şəhərdə, sonra 23 şəhərdə elan olundu, şənbəyə qədər siyahı otuzu keçdi. Oktyabrın 27-dək hərəkatın saytında 135 mindən çox insan iştiraka hazır olduğunu bildirdi, aksiya ərəfəsində isə təxminən 145 min nəfər.

Tələblər iki səhifəlik proqram sənədində şərh olunub. Daha yaxşı təhsil, əlçatan tibb, iqlimin qorunması və gücün çatdığı həyat. Ayrıca bənd müəlliflərin fikrincə böyüyən izləmə aparatına həsr olunub. Mərkəzi şüar belə səslənir: "Çağırışa yox. Bizsiz heç kim gələcəyimizi həll etmir".

Fransadan əsas fərq buradan keçir. Fransa liseyçiləri dövlətlə pul barədə, almanlar isə dövlətin onların həyatına sərəncam vermək hüququ barədə mübahisə edirlər. 2011-ci ildə Almaniya ümumi hərbi mükəlləfiyyəti dayandırdı. 2026-cı il yanvarın 1-dən hərbi xidmətin modernləşdirilməsi haqqında qanun qüvvədədir. 2008-ci il təvəllüdlülərdən başlayaraq bütün oğlanlar sağlamlıq, təhsil, ixtisas və xidmət etməyə hazırlıq barədə anket doldurmağa borcludur, qızlar üçün anket könüllüdür. Xidmətin özü hələlik könüllü qalır, lakin qanunda könüllülər kifayət etmədikdə Bundestaqa məcburi çağırış tətbiq etməyə imkan verən mexanizm var, bu isə o deməkdir ki, dövlət hər on səkkiz yaşlı barədə bir gün artıq formallıqlar olmadan ona çağırış vərəqəsi göndərmək üçün lazım olan hər şeyi artıq bilir.

Gəncliyi Sovet İttifaqının son illərinə təsadüf etmiş insana bu intonasiya tanışdır. Dövlət gənclərdən xidmət və sədaqət tələb edir, lakin əvəzində nə verəcəyini izah etməyi dayandırır. O zaman vəzifələrlə vədlər arasındakı uçurum bütöv bir sistem üçün ölümcül oldu. 2026-cı ilin Almaniyası müqayisə olunmaz dərəcədə möhkəmdir, lakin etimadsızlığın mexanikası oxşar qurulub.

Hərəkatın zəifliyi onun enerjisi qədər aydın görünür. Federal Şagirdlər Konfransının baş katibi Ami Kirxxof açıq şəkildə bəyan etdi ki, təşəbbüsün arxasında kimin dayandığı tam aydın deyil və onun təşkilatı oktyabrın 31-də keçirilən aksiyanı dəstəkləmədi. Həmtəşəbbüskarlardan biri Akram Selo istənilən zorakılıqdan əvvəlcədən uzaqlaşdı. Hüquqi şəxsi və qeydiyyatdan keçmiş rəhbərləri olmayan hərəkat izdihamı asanlıqla toplayır. Onu nəzarət altında saxlamağı isə bacarmır.

Tsayl küçəsində gecə: Frankfurtda dinc yürüş talan edilmiş vitrinlərlə necə başa çatdı

Frankfurt nümayişini 11,5 min iştirakçıya hesablayan yerli "Oyanış Nəsli" qrupu elan etmişdi. Təxminən səkkiz min nəfər gəldi. Hessen daxili işlər naziri Roman Pozek hələ aksiyadan əvvəl xəbərdarlıq edirdi ki, Hellouin maskaları altında üzün gizlədilməsinə dözməyəcək. O, etirazın bayramla üst-üstə düşməsini uğursuz adlandırdı və problemi qısa ifadə etdi: Hellouin bir şeydir, nümayiş isə başqa.

Saat 18:20 radələrində polis "qeyri-dinc xarakterini" əsas gətirərək yürüşü dağıtdı. Sonra hadisələr Avropa şəhərlərinə yaxşı tanış olan ssenari üzrə inkişaf etdi: şəhərin əsas ticarət küçəsi olan Tsayldə sındırılmış vitrinlər, yanan barrikadalar, polisə tərəf atılan yandırıcı qarışıqlı butulkalar və səhərə qədər ticarət qalereyaları ətrafındakı məhəlləni mühasirəyə almış xüsusi təyinatlılar. Pozekin məlumatına görə, pik anında 1300-ə qədər polis işləyirdi, onlardan yüzdən çoxu yaralandı, biri üzünə daş dəydikdən sonra dişlərini itirdi. 17 mağaza zədələndi, beşi talan edildi, 54 nəfər saxlanıldı. Polis iğtişaşların fəal iştirakçılarının sayını 1000-1500 nəfər qiymətləndirdi.

Sonuncu rəqəm diqqətə layiqdir. Talançılar gündüz nümayişinin təxminən altıda birini təşkil edirdilər, lakin günün necə yadda qalacağını məhz onların hərəkətləri müəyyən etdi. Kölnün kafedral meydanında vağzal yanında polislərə hücum edirdilər. Berlində polisə butulkalar və fişənglər atılırdı: 27 əməkdaş yüngül xəsarət aldı, 56 nəfər saxlanıldı. Hamburq yanan barrikadalar gördü. Hələ aksiyadan əvvəl solçu radikal mühitin gənclər yürüşlərindən istifadə etmək cəhdləri barədə xəbərdarlıq edən polis həmkarlar ittifaqı qarışıq yekun vurdu: gündüz etirazlar çox dinc idi, gecə mənzərə dəyişdi. Təşəbbüsün özü zorakılığı rədd edərək yeni ümummilli aksiyalar elan etdi.

Frankfurtun öz yaddaşı var. 2015-ci il martın 18-də, Avropa Mərkəzi Bankının yeni baş qərargahının açılışı günü antikapitalist "Blokupay" alyansı təxminən 20 min nəfər topladı. O zaman polis maşınları yanırdı, yaralıların sayı isə iki yüzü keçdi. Avro zonasının pul siyasətinin həll edildiyi şəhər yenə nəslin pulu sayanlarla mübahisə etdiyi səhnəyə çevrildi.

On faizlik kansler

Alman etirazları onlarsız da çatlayan torpağa düşdü. "İnfratest dimap" institutunun ictimai televiziyanın sifarişi ilə sentyabrın 28-30-da 1303 seçici arasında keçirdiyi aylıq ümummilli sorğunun oktyabr buraxılışı tarixi minimumu qeydə aldı. Vətəndaşların 10 faizi hökumətin işindən razıdır, kansler Fridrix Mertsin işindən də bir o qədər. Xristian Demokrat İttifaqı, Xristian Sosial İttifaqı və Almaniya Sosial Demokrat Partiyasının koalisiyası 2025-ci ilin mayında 40 faiz bəyənmə ilə başlamışdı. "Almaniya üçün Alternativ" 27 faiz, Xristian Demokrat və Xristian Sosial İttifaqları bloku isə 2021-ci ilin sentyabrından bəri ən pis nəticə olan 20 faiz alır. Sorğu iştirakçılarının təxminən yarısı hazırkı həyat səviyyəsini qoruya bilməyəcəyindən qorxur. "Alternativ" bu sorğuda mühafizəkarları ilk dəfə hələ mayda ötmüşdü.

İqtisadi fon bu qorxuları istənilən sosioloqdan yaxşı izah edir. Federal Statistika İdarəsinin oktyabrın 30-da dərc etdiyi ilkin qiymətləndirməyə görə, oktyabrda illik inflyasiya 2023-cü ilin dekabrından bəri maksimum olan sentyabrdakı 3,3 faizdən sonra 2,8 faiz təşkil etdi. Enerji bir ildə 12,2 faiz bahalaşdı, sentyabrda artım 14,9 faizə çatırdı. Yavaşlama vəziyyətin yaxşılaşması ilə deyil, oktyabrın 1-dən yanacaq vergisinin təkrar azaldılması ilə izah olunur. Münhen ətrafında ev sahibi üçün belə rəqəmlər sadəcə xoşagəlməzdir. Qazancının yarısını mənzilə verən Berlindəki iyirmi yaşlı kirayəçi üçün isə onlar müstəqil həyatdan imtina deməkdir.

Burada siyasi yol ayrıcı Fransadakından mürəkkəbdir. İqlim gündəliyindən çağırışdan imtinaya qədər "Z nəsli həll edəcək" hərəkatının tələbləri mətn baxımından Sol Partiyanın və "Yaşıllar"ın proqramlarına daha yaxındır. Frankfurt gecəsinin görüntüləri isə asayiş və miqrantlara qarşı sərtlik vəd edənlərin xeyrinə işləyir. İsteblişmentə qarşı çıxmış gənclik nümayişçilərin özlərinin əksəriyyətinin əleyhinə səs verəcəyi qüvvəni seçki baxımından zənginləşdirmək riski daşıyır.

Partalar əvəzinə toplar: Avropanın ucadan adlandırmaqdan qorxduğu münaqişə

Bütün fərqlərə baxmayaraq, Fransa və Almaniya böhranlarının ümumi kökü var. Müharibədən sonrakı Avropa modeli nəsillərin yazılı olmayan müqaviləsi idi: gənclər işləyir və haqlar ödəyir, dövlət isə onlara əlçatan təhsil və uşaqlarının valideynlərindən pis yaşamayacağına əminlik təmin edir. Bu gün bu konstruksiyanı eyni anda dörd pres sıxır. Əhalinin qocalması pensiya xərclərini şişirdir, enerji şoku qiymətləri sürətləndirir, borc büdcəni faizlərlə yeyir, yenidən silahlanma isə dərhal pul tələb edir.

Sonuncu pres ən yenisi və ən ağrılısıdır. 2025-ci ilin iyununda Haaqa sammitində NATO müttəfiqləri müdafiə və əlaqəli xərcləri 2035-ci ilədək ÜDM-in 5 faizinə çatdırmaq barədə razılığa gəldilər. Almaniya hələ 2025-ci ilin martında konstitusiyanı dəyişdirərək ÜDM-in 1 faizindən artıq hərbi xərcləri borc əyləcindən çıxardı. Fransa ordunu büdcə dondurmasından azad etdi. Ədalət naminə, Berlin eyni zamanda bir hissəsi məktəblərə gedəcək 500 milyardlıq infrastruktur fondu yaratdı, Avropanın silahlandığı təhdid isə tamamilə realdır. Bəla başqa yerdədir: hökumətlər gənclərə tanklar naminə konstitusiyanı yenidən yazmağın mümkün olduğunu, müəllimlər naminə isə hətta smetanı yenidən yazmağın mümkün olmadığını niyə izah etmədilər.

Nəsillərarası statistika bu narazılığı ölçülə bilən edir. Avropa statistikasının məlumatına görə, 2025-ci ildə Avropa İttifaqında 65 yaşdan yuxarı vətəndaşların 18,8 faizinə qarşı 18-24 yaşlı gənclərin 26,3 faizi yoxsulluq və ya sosial təcrid riskinə məruz qalırdı. 2026-cı ilin sentyabrında gənclər arasında işsizlik 6,2 faizlik ümumi səviyyədə 15,5 faiz təşkil edirdi. Yaşlı nəsil daşınmaz əmlaka və qorunan iş yerlərinə sahibdir, gənc nəsil isə kirayə edir və növbədə dayanır. Formal olaraq onların hüquqları bərabərdir. Faktiki olaraq başlanğıc mövqeləri ailə kapitalı müəyyən edir və bu uçurumu hamarlaşdırmalı olan dövlət indi gənclərdən özgələrin borclarını ödəməyi, lazım gələrsə, hərbi forma geyinməyi də xahiş edir.

Etiraz Avropada əvvəlkindən daha sürətlə yayılır və sosial şəbəkələr burada yalnız sürətləndiricidir. Belçikada Lyej polisi oktyabrın 1-dən bir həftə ərzində yüzdən çox tələbəni saxladı, iğtişaşlar İtaliya və İspaniyada da keçdi. Rəqəmsal yoluxma yalnız öz yanacağı olan yerdə işləyir. Alman gəncliyi Fransa nümunəsi olmadan da küçələrə çıxardı, sadəcə daha gec.

Hökumətlər üçün bu, yeni tipli etirazdır. Həmkarlar ittifaqı ilə masa arxasında oturmaq, protokol imzalamaq və dağılışmaq olar. Birinin əmək haqqı tələb etdiyi, ikincisinin çağırışla, üçüncüsünün kirayə ilə vuruşduğu, dördüncüsünün isə qərarların qəbulu sistemini bütövlükdə dəyişmək istədiyi şəbəkə hərəkatı ilə imzalanacaq heç nə yoxdur. Məhz buna görə Parisin real güzəştləri belə səfərbərliyi dayandırmadı: tələblər smetaya sığmır, onlar etimada aiddir.

Bundan sonra nə olacaq: bu payızı kimin qazandığını göstərəcək dörd tarix

Birinci tarix noyabrın 5-dir. Ümumi tətilin miqyası liseyçilərlə həmkarlar ittifaqlarının ittifaqının 1968-ci ili və ya heç olmasa 2006-cı ili təkrarlamağa qadir olub-olmadığını göstərəcək. Gözləyirəm ki, Daxili İşlər Nazirliyi oktyabrın 31-dəkindən çox, lakin oktyabrın 17-də toplanmış 550 min nəfərdən az iştirakçı sayacaq. Dəmir yolları bir neçə günlüyə dayansa, hökumət artıq siniflər barədə deyil, dövlət qulluqçularının əmək haqları barədə sövdələşməli olacaq.

İkinci tarix büdcənin qəbulunun son müddəti olan dekabrın 31-dir. Lekornyunun Milli Assambleyada çoxluğu yoxdur, küçə isə qənaətin hər sətrini zəhərli edib. Mənim proqnozum: layihə 54 milyard qənaətlə ilkin versiyada keçməyəcək. Ya rəqəm azalacaq, ya da ölkə, 2024-cü ilin dekabrında olduğu kimi, yeni ilə tam hüquqlu büdcə əvəzinə maliyyə haqqında xüsusi müvəqqəti qanunla daxil olacaq.

Üçüncü tarix hələ adlandırılmayıb: bu, "Z nəsli həll edəcək" hərəkatının növbəti ümummilli aksiyasıdır. Strukturu və büdcəsi olmayan hərəkat emosiya davam etdikcə yaşayır. 2027-ci ilin yazında Bundestaq məcburi çağırış mexanizmini işə salmasa, alman etirazı, çox güman ki, ilk növbədə gənclərin seçki davranışında iz buraxaraq yerli təşəbbüslərə parçalanacaq.

Dördüncü tarix Fransa prezident seçkilərinin birinci turu, 2027-ci ilin aprelidir. Bu həftələrin nəyə çevrildiyi məhz orada aydınlaşacaq: sosial islahatlara, yoxsa sərt asayiş mandatına. 1968-ci ilin may təcrübəsi ikinci variantın daha ehtimallı olduğunu göstərir.

Nəticə əvəzinə: əhliləşdirilənlər üçün məsuliyyət

Avropa hökumətləri bu payız əmin oldular ki, küçələrə 70 min polis çıxarmağı bacarırlar. Onlar iyirmi yaşlılara polis kordonlarından və "geri dönə bilən" büdcə vədlərindən başqa nəsə təklif etməyə qadir olub-olmadıqlarını aydınlaşdırmalıdırlar. Hələlik nə Parisdə, nə də Berlində cavab yoxdur.

Adı Kreteydəki liseyin fasadına həkk olunmuş Sent-Ekzüperi Fransada hər məktəblinin bildiyi düstur qoyub: əhliləşdirdiyin üçün həmişəlik məsuliyyət daşıyırsan. Beşinci Respublika nəsilləri pulsuz sosial lift və valideynlərinkindən yaxşı həyat vədi ilə əhliləşdirirdi. Noyabrın 5-də Kreteydən olan şagirdlər dəmiryolçular və katolik məktəblərinin müəllimləri ilə birlikdə küçələrə çıxacaqlar. Liseyin girişində, çox güman ki, yenə "Kiçik şahzadə"nin müəllifinin adı yazılmış lövhənin altında barrikada kimi bir yerə çəkilmiş zibil qutuları dayanacaq.

Müəllif: Malik Məlikov (Milli.Az redaktor)