Fransada islamlaşma dövrü başlayıb? SORĞU NƏLƏRİ GÖSTƏRDİ?

Avropada, o cümlədən Fransada mənəvi deqredasiya və demoqrafik böhran əhalinin milli və dini strukturunu dəyişməkdədir

Fransada yerli müsəlmanların İslama münasibəti ilə bağlı hesabat dərc edilib və onun nəticələrini necə şərh etmək barədə müzakirələrə səbəb olub: dinin harada bitdiyi və siyasətin harada başladığı, siyasətin harada bitdiyi və zorakılığın harada başladığı. 2015-ci il terror hücumlarının 10-cu ildönümündə dərc olunan araşdırma xatirə mərasimlərinə həyəcan verici bir proqnoz əlavə edib.

Fransa İctimai Rəy Araşdırmaları İnstitutu (Ifop) tərəfindən 20 noyabrda dərc edilən "Fransa Müsəlmanları arasında İslama və İslamçılığa Münasibət: Yenidən İslamlaşma və İslam Doqmatizmi Arasında" adlı bir araşdırmaya görə, "son 40 ildə İslam Fransa cəmiyyətində getdikcə daha çox diqqət çəkib". 1005 müsəlman respondent arasında aparılan telefon müsahibələri və sorğular nümunəsi (ümumi 14.200 nümunədən) müəlliflərin "yenidən İslamlaşma" adlandırdıqları bir tendensiyanı sənədləşdirib. Müsəlman ailələrindən olan fransız gənclərinin uğurlu inteqrasiyası ümidləri praktikada özünü doğrultmur. Əksinə, müsəlman icmasında dindarlıq güclənir, davranış normaları getdikcə islami ənənələrlə uyğunlaşır və bəzi respondentlər açıq şəkildə islamçı siyasi hərəkatlara rəğbət bəsləyirlər.

Bu dəyişiklik xüsusilə 15-24 yaş arası olanlar arasında nəzərə çarpır.

Sorğuya görə, gənc müsəlmanların 87%-i özlərini dindar hesab edir, 59%-i qeyri-müsəlman ölkələrində islami qaydaların tətbiqini dəstəkləyir, 57%-i İslam normalarını Respublika qanunlarından üstün tutur və 42%-i bu və ya digər formada islamçılığa rəğbət bəsləyir.

Gənc kişi və qadınların demək olar ki, yarısı naməhrəm əks cinsə mənsubu ilə yaxın münasibətlərə qarşı çıxır. Qadınlar getdikcə kişi həkimlərə müraciət etməkdən imtina edirlər və ya ərləri, ataları və qardaşları tərəfindən buna mane olunur. Bu yaxınlarda Renndəki valideynlər qızlarının ibtidai sinifdə kişi müəllim əvəzinə qadın müəllim tərəfindən dərs keçməsini praktik olaraq yumruqla tələb etdilər.

Sorğunun müəllifləri burada "əks-cəmiyyət" əlamətləri görürlər: gündəlik təcrübələri mövcud sosial normalardan kənarda qurmaq cəhdləri. Tədqiqatda qeyd olunur ki, hicab geyinmək gənclər arasında adi hala çevrilir, baxmayaraq ki, hələ də dəb səviyyəsinə çatmayıb. 18-24 yaş arası demək olar ki, hər ikinci müsəlman qadın baş örtüyü taxır (45%), bu da məktəblərdə hicabın qadağan edilməsi ilə bağlı müzakirələrin qızışdığı 2003-cü ildəki (16%) rəqəmdən təxminən 3 dəfə çoxdur. Beləliklə, qadağa əks təsir göstərdi.

Sırf dini səbəblərdən başqa, bir çox müsəlman qadın baş örtüyünü digər səbəblərdən də taxır: 44% onu ictimai yerlərdə qorunmaq üçün ("kişi baxışlarını cəlb etməmək üçün") taxır və 38% bunu "dinlərinə mənsub olduqlarını" vurğulamaq üçün edir. Onlar bunu bir etiraz kimi taxırlar- düşmən, tələbkar tabeçilik və assimilyasiya kimi qəbul edildikləri cəmiyyətdə fərqləndirmə əlaməti olaraq. Qadınların yalnız 2%-i ailə təzyiqi səbəbindən başlarını örtdüklərini deyir.

Müsəlmanlar digər dinlərin ardıcıllarından daha dindardırlar: hər 10 nəfərdən təxminən 8-i özlərini "bir qədər dindar", "çox dindar" və ya "son dərəcə dindar" kimi təsvir edirlər.

2025-ci ildə Fransa müsəlmanlarının 62%-i (və gənclər arasında 67%-ə qədəri) gündəlik namaz qılır. 1989-cu ildə isə bu rəqəm cəmi 41%- idi. Ramazan ayında oruc tutmaq da daha çox yayılıb (2025-ci ildə 73% olub, 1989-cu ildə isə 60% idi), gənclər arasında isə bu rəqəm daha yüksəkdir və 83%-dir.

Hesabat həyəcan təbili çalır, eyni zamanda müsəlman icmasının "qapalı icma" kimi bəzi ümumi fikirlərini də təkzib edir. Məsələn, müsəlmanın İslamdan çıxmaq hüququna malik olduğuna inananların sayı artır (2025-ci ildə 73% təşkil edib, 1989-cu ildə isə 44% idi). Bundan əlavə, müsəlmanların öz dinindən olan biri ilə evlənmə ehtimalı digər dinlərin ardıcıllarına nisbətən daha azdır (80%).

Demoqrafik məlumatlar da rol oynayır: Fransada müsəlmanların payı 0,5%-dən 7%-ə yüksəlib, katoliklərin payı isə 83%-dən 43%-ə düşüb. İslam Fransada protestantlığı (hazırda 4% təşkil edir) üstələyərək 2-ci ən populyar dinə çevrilib. Dindar olmayan fransızların çəkisi 37,5%-ə yüksəlib.

Beləliklə, ölkədə müsəlmanların payı katolik və ateistlərin sayı ilə müqayisədə hələ də azdır.

Sorğu adi müzakirələrlə qarşılaşıb: iştirakçıların fikirləri nə dərəcədə təmsil olunurdu, suallar düzgün tərtib edilib-edilmişdirmi və s. Mümkün "bumeranq effekti" ilə bağlı da narahatlıqlar yaranır: əgər müsəlmanlar getdikcə "müasir cəmiyyət əleyhinə" olduqları yarlıkı damğalanırsa və onların respublika modelindən dəyər fərqləri vurğulanırsa, bu, bir tərəfdən Fransa müsəlmanlarına qarşı düşmənçiliyi artırır, digər tərəfdən isə onların müdafiə refleksini, əks fikirlilər arasında yaşamaq hissini yaradır.

Eyni zamanda, bu gün Fransada müsəlmanların varlığı katoliklərin, protestantların, buddistlərin və ya yəhudilərin varlığından daha çox nəzərə çarpır. Şərhçilərin dediyi kimi, bəziləri həyəcan təbili çalır, digərləri isə nümayişlər və hücumlar təşkil edir. Bu, təkcə zorla "Fransız İslamı" qurmaq istəyi ilə bağlı deyil, həm də Fransada müsəlmanların real və ya qəbul edilən cəmiyyətdən təcrid edilmə cəhdlərinə reaksiya ilə izah edilə bilər. Bunun səbəbi və nəticəsi haqqında hesabatda heç nə qeyd olunmur.

Ümumiyyətlə, Fransa cəmiyyəti hə nə qədər müasir və hüquqi sistem üzərində qurulsa da, orada kənar mədəniyyətlərə (xüsusən də müsəlmanlara) qarşı qıcıq və qısnama meylləri hiss olunur. Halbuki, hüquqi dövlətdə vətəndaşlar arasında milli, dini, cinsi, sosial, siyasi mənsubiyyət fərqləri heç bir rol oynamamalıdır və hər kəsin öz milli və dini dəyərlərini qorumaq hüququ vardır.

Fransada fransızların (ümumiyyətlə avropa xalqlarının) demoqrafik böhran keçirməsi (evliliklərin kəskin azalması, boşanmaların maksimumda olması, uşaq doğrumunun minimuma enməsi) nəticəsində əhali artımında çəkisi getdikcə azalır, onların yerini isə artımın yüksək olduğu müsəlman mənşəli vətəndaşlar, həmçinin fərqli etnik və dini mənsubiyyətə malik miqrantlar (hindli, çinli, ərəb, Afrika və Yaxın Şərq xalqlarının nümayəndələri) tutur. Bu isə Fransanın monolit mədəniyyətini və sosial münasibətlər sistemini dəyişikliyə məruz qoyur. Bu faktor getdikcə ölkənin siyasi sisteminə də təsirini gücləndirir.

Avropada (həmçinin də Fransada) mənəvi-əxlaqi dəyərlərin böhran keçirməsi,ailə dəyərlərinin məhv olması demoqrafik faciəyə aparır və görülən bütün tədbirlərə baxmayaraq ənənəvi situassiyanı bərpa etmək mümkün olmur. Bu, həm də onu göstərir ki, təkcə iqtisadi, siyasi, texnoloji inkişafla varlığını qorumaq mümkün olmur, mənəvi-əxlaqi dəyərlərin çökməsi bir milləti, cəmiyyəti demoqrafik fəlakətə aparır və tezliklə tarix səhnəsindən silinməsinə səbəb ola bilər.

Avropa sosioloqları 30-40 ildir ki, bu haqda həyəcan təbili açlırlar, hökumətlər sosial dəstək paketləri ilə vəziyyəti düzəltməyə çalışır, lakin bu heç bir effekt vermir. Hər şeyi pul həll etmir. Pulun həll edə bilmədiyi şeylər var ki, onları itirəndə bərpa etmək mümkün olmur ya da həddən artıq çətin olur.

Ümumiyyətlə, əksər sosial psixoloqlara görə, Avropa sivilizasiyası mənəvi deqredasiyaya və demoqrafik böhrana yuvarlanır və 21-ci əsrin 2-ci yarısında Avropa artıq avropalıların azlıqda qalacaqları dövr kimi tarixə keçəcək. Avropanın bu faciəsindən özünü mənəvi dəyərlər baxımından onlara oxşatmağa çalışan bəzi şərq ölkələri və xalqları da nəticə çıxarmalıdır.

Elçin Bayramlı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Dini və milli tolerantlıq, millətlərarası münasibətlərin inkişaf etdirilməsi” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb