Fransada seçkiqabağı informasiya mühiti

Ölkənin İctimai Televiziyası siyasi proseslərə müdaxilədə suçlanır

Avropada demokratiya anlayışı uzun illərdir seçki institutları və hüquqi mexanizmlərdən əlavə, həm də “ictimai etimadın daşıyıcısı” kimi təqdim olunan media sistemi ilə ölçülürdü. Xüsusilə dövlət büdcəsi hesabına fəaliyyət göstərən televiziya və radio qurumları özlərini cəmiyyətlə hakimiyyət arasında neytral körpü kimi təqdim edirdilər. Lakin son dövrlər bu konsepsiyanın özü ciddi sual altına düşüb. Seçkilər ərəfəsində Fransa İctimai Televiziyası parlament sorğusunun obyektivliyinə dair ittihamların mərkəzinə çevrilib. Bu müzakirələr “qoca qitə”də media-demokratiya modelinin gələcəyi ilə bağlı narahatlıqlar doğurub.

Mübahisələrin episentrində duran qurum “France Télévisions”dur. Sözdə “ictimai maraqlara xidmət edən, siyasi neytrallığı qoruyan” media qurumu kimi fəaliyyət göstərən “France Télévisions” bu dəfə parlament seçkiləri ərəfəsində yayımladığı sorğular və siyasi debat formatları ilə tənqid hədəfinə çevrilib. Sağçı siyasi qüvvələr iddia edirlər ki, təqdim olunan nəticələr cəmiyyətin real siyasi əhvali-ruhiyyəsini əks etdirmir, müəyyən ideoloji mövqeləri normallaşdırır, digərlərini isə marginallaşdırır. Çünki kütləvi informasiya vasitələri artıq siyasi gündəmin formalaşmasında aktiv iştirakçıya çevrilib. Seçkiqabağı yayımlanan hər qrafik, hər debat formatı, hətta istifadə olunan terminologiya belə seçici davranışına təsir göstərir.

Fransada sağçı partiyaların, xüsusilə Milli Birlik və ona yaxın siyasi dairələrin əsas tələbi ictimai media üzərində dövlət nəzarətinin azaldılmasıdır. Onların arqumentinə görə, dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən media qurumları real plüralizmi təmin etmək əvəzinə, “institusional ideologiyanı” təbliğ edir. Bu ideologiya isə çox vaxt qlobal, mərkəzçi və ya liberal diskursla üst-üstə düşür. Paradoks ondadır ki, media üzərində nəzarətin azaldılması tələbi özü də siyasi mahiyyət daşıyır. Çünki çağırışlar həm də seçki kampaniyasında daha əlverişli informasiya mühiti yaratmaq məqsədi güdür. Beləliklə, media azadlığı anlayışı siyasi mübarizənin alətinə çevrilir və klassik liberal demokratiya modelinin əsas dayaqlarından biri olan müstəqil ictimai yayım konsepsiyası ciddi sınaqla üz-üzə qalır.

Ümumiyyətlə, seçki kampaniyalarında media heç vaxt neytral məkan olmayıb. Lakin son illər proses daha kəskin xarakter alıb. Sosial şəbəkələrin təsirinin artması, dezinformasiya təhlükəsi və xarici müdaxilə iddiaları Avropa ölkələrini ictimai media üzərində daha sərt tənzimləmələrə sövq edib. Fransa da bu məsələdə istisna deyil. Məhz həmin kontekstdə televiziyanın sabitləşdirici rol oynadığı iddia olunur. Problem ondadır ki, sabitlik naminə təqdim olunan informasiya siyasi spektrin müəyyən hissəsini sistemli şəkildə zəiflədir. Bu isə cəmiyyətdə etimad böhranı yaradır. Etimad itirildikdə isə ictimai media öz əsas funksiyasını, yəni cəmiyyətlə hakimiyyət arasında etibarlı vasitəçi olmaq missiyasını yerinə yetirə bilmir.

Fransa nümunəsi Avropada daha geniş bir tendensiyanın tərkib hissəsidir. Avropa İttifaqına bağlı institutlar söz azadlığı, media plüralizmi və demokratik standartlar barədə tez-tez normativ çağırışlar etsələr də, prinsiplərin tətbiqində ikili standartlar açıq şəkildə müşahidə olunur. Məsələn, Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrində media siyasəti sərt tənqid olunduğu halda, Qərbi Avropada oxşar problemlər çox vaxt institusional müzakirə adı altında yumşaldılır. Fransada ictimai medianın obyektivliyi ilə bağlı sualların ortaya çıxması bu ikili standartları daha görünən edir. Çünki illərdir başqa ölkələrə demokratiya dərsi keçən modelin özü artıq daxildən çatlamağa başlayır.

***

Yeri gəlmişkən, Fransa mediasında obyektivlik mübahisələri Azərbaycanla bağlı informasiya siyasəti fonunda da ayrıca vurğulanmalıdır. Son illər Fransa mediasında ölkəmizlə bağlı yayımlanan materiallar, xüsusilə Qarabağ münaqişəsindən sonrakı dövrdə həqiqətlərlə üst-üstə düşmür. Rəsmi Bakının mövqeyi ya səthi təqdim olunur, ya da ümumiyyətlə, kontekstindən çıxarılır. Bu yanaşma təsadüfi deyil. Fransa daxili siyasətində müəyyən dairələrin Cənubi Qafqaz məsələlərinə ideoloji yanaşması media vasitəsilə də normallaşdırılır. Nəticədə Fransanın televiziya məkanı həm siyasi rəqabətin, həm də xarici siyasət mövqelərinin formalaşdırıldığı platformaya çevrilir. Azərbaycana gəldikdə, bu vəziyyət bizim üçün yeni deyil. Rəsmi Bakı artıq bir müddətdir ki, Qərb mediasında selektiv yanaşmaların mövcudluğunu açıq şəkildə ifadə edir. Fransa ictimai mediası ətrafında gedən mübahisələr isə bu problemin struktur problemlərə əsaslandığını göstərir. Bugünkü beynəlxalq reallıqlar fonunda medianın artıq geosiyasi alətə çevrildiyini söyləmək mümkündür. Dövlətlər informasiya məkanını strateji resurs kimi görür, ictimai yayımçılar isə bu strategiyanın əsas komponentinə çevrilir. Fransa nümunəsində gördüyümüz kimi, ictimai medianın obyektivliyi məsələsi daxili siyasi sabitliklə birbaşa əlaqələndirilir. Azərbaycan üçün isə bu proseslər daha praqmatik oxunur. Bakı informasiya müharibəsinin real olduğunu qəbul edir və öz kommunikasiya strategiyasını buna uyğun qurur. Bu strategiyanın əsas elementi isə milli mövqenin beynəlxalq mediada ardıcıl və institusional şəkildə təqdim edilməsidir.

Sonda qeyd edək ki, müasir dövrdə informasiya məkanı “neytral platforma” statusunu itirib. Media artıq baş verən hadisələri çərçivələndirir, seçir, önə çıxarır və ya kölgədə saxlayır. Seçkilər ərəfəsində bu mexanizm daha da həssas xarakter alır və nəticədə ictimai yayımçının hər addımı siyasi məna qazanır. Məhz bu səbəbdən Fransa nümunəsi Avropanın informasiya idarəçiliyi fəlsəfəsinin sınağı kimi dəyərləndirilməlidir. Dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən, lakin cəmiyyət qarşısında “müstəqil” status imicinə malik media modelinin davamlılığı sual altındadır. Etimadın zəiflədiyi yerdə isə nə seçkilərin nəticələri, nə də demokratik prosedurlar cəmiyyəti tam inandıra bilir.

Nəzrin ELDARQIZI
XQ