“Gələcək nəsillər hədəfdə: Demoqrafik tarazlıq sarsılır”

Müasir dövrdə cəmiyyətin dayanıqlı inkişafı üçün əsas amillərdən biri ailə institutunun möhkəmlənməsi, gender bərabərliyinin təmin olunması və demoqrafik balansın qorunmasıdır.

Bu sahələr bir-biri ilə sıx bağlı olmaqla, sosial sabitliyin, mənəvi dəyərlərin və insan potensialının qorunmasında mühüm rol oynayır. Azərbaycanda son illər bu istiqamətlərdə dövlət siyasətinin məqsədyönlü şəkildə həyata keçirilməsi, ailə dəyərlərinin təbliği və gender bərabərliyi prinsiplərinin təşviqi diqqət mərkəzindədir.

Ölkədə demoqrafik vəziyyət, ailə siyasəti və gender bərabərliyi məsələləri cəmiyyətin gələcək inkişafı baxımından ciddi çağırışlar doğurur. Son illərdə doğum səviyyəsinin azalması, ailə qurma yaşının yüksəlməsi və gənclərin evliliyə marağının azalması demoqrafik balansın pozulmasına səbəb olur. Eyni zamanda, regionlar üzrə əhali artımında qeyri-bərabərlik, miqrasiya proseslərinin sürətlənməsi və şəhərləşmənin davam etməsi bu tarazlığı daha da çətinləşdirir.

Ailə institutunun zəifləməsi və sosial müdafiənin məhdudluğu boşanma hallarının artmasına, erkən və qeyri-rəsmi nikahların yayılmasına gətirib çıxarır. Gender bərabərliyi sahəsində isə hələ də ciddi problemlər qalır: qadınların əmək bazarında və rəhbər vəzifələrdə təmsilçiliyi məhduddur, məişət zorakılığı və gender stereotipləri davam edir. Xüsusilə regionlarda qadınların təhsil və məşğulluq imkanları şəhərlərlə müqayisədə daha zəifdir ki, bu da sosial və iqtisadi bərabərsizliyi dərinləşdirir.

Bütün bu məsələlər ölkənin sosial rifahının yüksəldilməsi və dayanıqlı inkişafı üçün prioritet sahələr kimi diqqət mərkəzindədir. Dövlət tərəfindən həyata keçirilən sosial siyasət – sosial müavinətlərin artırılması, ünvanlı yardımların genişləndirilməsi, çoxuşaqlı və şəhid ailələrinə dəstək, doğuma görə müavinətlər və analıq məzuniyyətləri – ailələrin sosial müdafiəsini gücləndirməyə xidmət edir. Eyni zamanda, gender bərabərliyinin təmin olunması üçün qanunvericilik bazası mövcuddur və qadınların məşğulluğunun artırılması məqsədilə müxtəlif dövlət proqramları icra olunur.

Bütün bu tədbirlər və strategiyalar cəmiyyətin demoqrafik, sosial və iqtisadi problemlərinin həllinə istiqamətlənmiş uzunmüddətli siyasətin tərkib hissəsidir və gələcəkdə ailələrin dayanıqlılığının güclənməsi, gender bərabərliyinin təmin olunması və ümumi sosial rifahın yüksəlməsi üçün əsas zəmin yaradır.

Onu da qeyd edək ki, Azərbaycan gender bərabərliyinin təmini üçün bəzi beynəlxalq konvensiyalara qoşulub. Belə ki, Azərbaycan 1995-ci ildə BMT-nin “Qadınlara Qarşı Ayrı-Seçkiliyin bütün növ formalarının ləğv edilməsi haqqında” Konvensiyanı ratifikasiya edib. 1979-cu ildə qəbul edilən, iki il sonra qüvvəyə minən konvensiyanın digərlərindən fərqi burda sadəcə cinsi əlamətə görə, qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğvi nəzərdə tutulur. Başqa sözlə, gender neytrallığı tələbinin əvəzinə, konvensiya qadınların bərabərsizliyinin saxlanılmasına xidmət edən hər hansı fəaliyyəti qadağan edir.

2001-ci ildə isə Azərbaycan ona aid Fakültətiv Protokolu ratifikasiya edib. 1998-ci ildə mərhum Prezident Heydər Əliyev Qadın Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin(indiki Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi) yaradılması, “Azərbaycanda qadınların rolunun artırılmasına dair tədbirlər haqqında” sərəncamlar verib. Bu isə gender siyasətinin dövlətin vacib strategiyalarından biri olduğunu göstərirdi. 2000-ci ildə prezident “Dövlət qadın siyasətinin həyata keçirilməsi haqqında” fərman imzalayıb. Fərman bütün dövlət strukturlarında qadınların təmsil olunma faizinin kişilərlə eyni səviyyədə olmasını nəzərdə tutur. Sonra isə Qadın Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin bazasında Ailə, Qadın, Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi yaradılıb. Nazirlik və idarələrdə gender siyasətinə məsul koordinatorlar-fokal mərkəzlər fəaliyyət göstərir.

Respublikamızda məqsədyönlü gender siyasəti aparılır və bu mühüm sahə dövlətin daim diqqət mərkəzindədir. Bununla əlaqədar xüsusi Dövlət Proqramı qəbul olunub, bu gün Azərbaycanda qadın hüquqlarının təmin olunmasına, onların cəmiyyətdə və dövlət idarəçiliyində rolunun artmasına yönəlmiş siyasət Prezident İlham Əliyev tərəfindən uğurla həyata keçirilir.

“Demoqrafik azalma narahatlıq doğurur”

Mövzuyla bağlı “Xalq Cəbhəsi” nə açıqlama verən Milli Məclisin deputatı Elnarə Akimova deyib ki, demoqrafik azalma, ailə institutunun zəifləməsi və gender bərabərliyi sahəsindəki problemlər cəmiyyət üçün aktual çağırış olaraq qalır.

Onun sözlərinə görə, doğum səviyyəsinin azalması, ailə qurma yaşının yüksəlməsi və gənclər arasında evliliyə marağın zəifləməsi əsas çağırışlardandır: “Regionlar üzrə əhali artımında qeyri-bərabərlik, miqrasiya prosesləri və şəhərləşmənin sürətlənməsi demoqrafik tarazlığa təsir göstərir. Ailə siyasəti sahəsində maddi rifahın ailələrin dayanıqlılığına təsiri, boşanmaların artması, erkən və qeyri-rəsmi nikah halları da ciddi problemlər sırasında yer alır. Gender bərabərliyi sahəsində də hələ həllini tapmayan məsələlər mövcuddur. Qadınların əmək bazarında və rəhbər vəzifələrdə təmsilçiliyi məhduddur, məişət zorakılığı və gender stereotipləri isə hələ də qalmaqdadır. Xüsusilə regionlarda qadınların təhsil və məşğulluq imkanları şəhərlərlə müqayisədə daha zəifdir”.

Deputat vurğulayıb ki, dövlət bu problemlərin aradan qaldırılması istiqamətində ardıcıl sosial siyasət həyata keçirir: “Sosial müavinətlərin artırılması, ünvanlı sosial yardımların genişləndirilməsi, çoxuşaqlı və şəhid ailələrinə dəstək, doğuma görə müavinətlər və analıq məzuniyyətləri ailələrin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsinə xidmət edir. Gender bərabərliyinin təmin olunması üçün qanunvericilik bazası mövcuddur və qadınların məşğulluğunun artırılması məqsədilə müxtəlif dövlət proqramları icra olunur. Bu sahələrdə davamlı inkişaf üçün sosial rifahın yüksəldilməsi, maarifləndirmə tədbirlərinin genişləndirilməsi və ictimai şüurun formalaşdırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

“Demoqrafik vəziyyətin psixoloji yükü”

Psixoloq Nizami Oruc vurğulayıb ki, hazırkı demoqrafik vəziyyət və ailə siyasəti insanların gündəlik həyatına birbaşa təsir göstərir: “Ailələrin iqtisadi yükünün artması, uşaq baxımı, mənzil və iş təhlükəsizliyi ilə bağlı çətinliklər gəncləri evliliyi təxirə salmağa və uşaqların sayını azaltmağa sövq edir. Bu isə ailə daxilində stressin artmasına, uzunmüddətli qeyri-müəyyənlik isə psixoloji gərginlik, emosional tükənmə və münasibətlərdə məsafələşməyə gətirib çıxarır. Gender bərabərliyi sahəsindəki problemlər də sosial rifaha təsirsiz qalmır.

Qadınlar həm peşəkar, həm də ailə rollarını eyni anda daşımaq məcburiyyətində qalır, kişilər isə ailəni təmin etməli olduqları təzyiq altında yaşayır. Bu balanssızlıq ailə münasibətlərində gərginlik və rol konfliktlərinə səbəb olur.İnsanların həyat keyfiyyətini artırmaq üçün ailəyönümlü sosial dəstək mexanizmləri gücləndirilməli, uşaq baxımı və valideynlik xidmətləri əlçatan olmalı, iş–ailə balansını qoruyan siyasətlər tətbiq edilməli və gender rollarına çevik yanaşmalar təşviq edilməlidir.

Günel Elxan