Gərginlik və kompromis dinamikası ANALİZ

Rusiya-Azərbaycan münasibətlərində nə baş verir?

Azərbaycan və Rusiya münasibətləri kənardan periodik olaraq böhranlar yaşasa da, mahiyyətcə "idarə olunan gərginlik və praqmatik tərəfdaşlıq" modeli üzərində qurulub. Tərəflər arasında zaman-zaman həm ciddi diplomatik qarşıdurmalar baş verir, həm də strateji kəsişmə nöqtələrində əməkdaşlıq davam edir. Son dövrdə İki ölkə arasında 2022-ci ildə imzalanmış Müttəfiqlik Qarşılıqlı Əlaqəsi haqqında Bəyannamə mövcud olsa da, masada bir neçə ciddi fikir ayrılıqları var.

2023-cü ildə Qarabağda suverenliyin tam bərpasından və rus sülhməramlılarının bölgədən vaxtından əvvəl çıxmasından sonra Rusiyanın Azərbaycan üzərindəki hərbi-siyasi rıçaqları kəskin azaldı. Bakı öz torpaqlarında kənar gücün varlığına son qoydu ki, bu da Moskva üçün Cənubi Qafqazda müəyyən təsir itkisi demək idi.
2024-cü ilin dekabrında AZAL-a məxsus təyyarənin “Rusiya HHM sistemlərinin səhvi” nəticəsində vurulması kəskin diplomatik krizis yaratdı. Lakin yüksək səviyyəli danışıqlardan sonra Rusiyanın rəsmi üzr istəməsi və kompensasiya öhdəliyi götürməsi ilə bu məsələ hüquqi və diplomatik həllini tapdı.

Rusiyada yaşayan azərbaycanlı iş adamlarına və diaspora rəhbərlərinə qarşı təzyiqlər (2025-ci ildə Екатеринбургda diaspora rəhbərlərinin həbsi və s.) Bakı tərəfindən adekvat cavab addımları ilə qarşılandı. Bakı Rusiyanın media resurslarının (məsələn, Sputnik) ölkədəki fəaliyyətini məhdudlaşdırmaqla Moskvanın "yumşaq güc" rıçaqlarını neytrallaşdırdı.

Bütün siyasi sürtünmələrə baxmayaraq, ticarət dövriyyəsi artmaqda davam edir. Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizi və Rusiyanın Qərb sanksiyaları fonunda Azərbaycanın logistik imkanlarından istifadə etməsi hər iki tərəf üçün həyati önəm daşıyır.

Münasibətlərin daha gərgin fazaya (açıq qarşıdurmaya) keçmə ehtimalı çox aşağıdır. Niyə? Ukrayna müharibəsi fonunda Rusiya Cənubi Qafqazda yeni bir cəbhə açmaqda və ya Azərbaycan kimi hərbi-iqtisadi baxımdan güclü, arxasında Türkiyə duran bir dövlətlə açıq münaqişəyə girməkdə maraqlı deyil. Azərbaycan Türkiyə ilə hərbi müttəfiqdir. Bakıya ediləcək istənilən birbaşa hərbi və ya kobud siyasi təzyiq Ankaraya qarşı addım kimi qiymətləndirilə bilər. Moskva bu riski gözə ala bilməz.

Moskvaya Azərbaycanın logistik koridorları (Şimal-Cənub) və enerji infrastrukturu lazımdır. Bakıya isə Rusiya bazarının açıq qalması və şimal sərhədində sabitlik lazımdır. Buna görə də gərginlik "nəzarət edilən həddi" keçmir; krizislər pik həddə çatanda dövlət başçıları səviyyəsində razılaşmalarla səngidilir.

İki ölkə arasında gərginliyin dərinləşməsində maraqlı olan daxili və xarici aktora rast gəlmək mümkündür. Onlardan birincisi Moskvadakı şovenist qanaddır. Onlar Cənubi Qafqazın tamamilə itirilməsi ilə barışa bilmirlər və Azərbaycanın müstəqil siyasətini hiddətlə qarşılayırlar. Bunun üçün Azərbaycan diasporasına təzyiqləri, KİV-də anti-Azərbaycan təbliğatını və etnik kartdan istifadəni gücləndiriblər.

Fransa və bəzi Qərb dairələri Rusiyanın Cənubi Qafqazdan tamamilə sıxışdırılıb çıxarılmasını və Bakı-Moskva xəttinin kəsilməsini istəyirlər. Regionda gərginliyi körükləyən diplomatik gedişləri artırıblar. Tərəfləri bir-birinə qarşı təhrik etmək istəyirlər.

İranın mühafizəkar qanadı Azərbaycan-Rusiya-Türkiyə oxunun (Zəngəzur dəhlizi ideyası daxil olmaqla) güclənməsindən narahatdırlar. İnformasiya manipulyasiyalarının və regional təhlükəsizlik ritorikasının artmasının səbəbi də budur.

Bakı və Moskva bu "üçüncü qüvvələr" faktorunu yaxşı dərk edir. Rusiya rəsmilərinin (məsələn, D.Peskovun) gərginlik anlarında "kənar forces (üçüncü qüvvələr) odun üzərinə benzin tökmək istəyir" bəyanatları da məhz bu reallığı ört-basdır etmək və ya neytrallaşdırmaq məqsədi daşıyır.

Azərbaycan-Rusiya münasibətləri nə tam dostluq, nə də düşmənçilikdir. Bu, "bərabərhüquqlu və soyuqqanlı praqmatizm" münasibətidir. İki ölkə arasında vaxtaşırı lokal krizislər (diaspora həbsləri, media müharibələri, iqtisadi məhdudiyyətlər) davam edəcək, lakin bu krizislərin nəzarətdən çıxaraq miqyaslı hərbi-siyasi toqquşmaya keçmə ehtimalı yox dərəcəsindədir.

Rusiya-Ukrayna müharibəsi

Ukrayna müharibəsi Azərbaycanın Rusiya ilə danışıqlarda və münasibətlərdə subyektliyini kəskin şəkildə artırdı, Bakının geosiyasi çəkisini yüksəldərək Moskva ilə güc balansını Azərbaycanın xeyrinə dəyişdi. Rusiyanın diqqətinin, resurslarının və hərbi imkanlarının Ukrayna cəbhəsinə kilitlənməsi Bakıya bir neçə mühüm istiqamətdə strateji üstünlüklər qazandırdı.

Birincisi, hərbi varlıq və suverenliyin bərpası. Moskva Ukrayna müharibəsinə qədər Cənubi Qafqazdakı hərbi varlığını ("sülhməramlılar" vasitəsilə) bölgədə əbədi rıçaq kimi saxlamaq niyyətində idi. Lakin müharibə Rusiyanın regiondakı reaksiyalarını zəiflətdi. Bakı 2023-cü ilin sentyabrında lokal antiterror tədbirləri ilə suverenliyini tam bərpa etdi.

İkincisi, sülhməramlıların vaxtından əvvəl çıxarılması. 2024-cü ildə rus sülhməramlı kontingentinin müqavilə müddəti (2025) bitmədən Azərbaycanı tərk etməsi Bakının Moskva ilə danışıqlarda şərtləri diktə edən tərəfə çevrildiyinin bariz sübutu oldu.

Rusiyanın "həyat yolu": Logistika və Şimal-Cənub dəhlizi

Qərbin kütləvi sanksiyaları nəticəsində Rusiyanın Avropaya çıxış qapıları bağlanıb. Moskva üçün xarici dünyaya açılan iki ana quru marşrutu qalıb: Çin/Mərkəzi Asiya və Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizi (İran və Fars körfəzinə çıxış). Şimal-Cənub dəhlizinin kəsişmə nöqtəsi və ana quru infrastrukturu məhz Azərbaycan ərazisindən keçir. Bu faktor Rusiyanı logistik baxımdan Azərbaycandakı sabitlikdən və Bakının qərarlarından asılı vəziyyətə gətirib. Moskva bu marşrutun təhlükəsizliyi üçün Bakı ilə münasibətləri pozmamağa məcburdur.

Avropa İttifaqının Rusiya qazından imtina etməsi fonunda Azərbaycan Avropanın əsas alternativ enerji təminatçılarından birinə çevrilib. Bu vəziyyət Bakıya eyni vaxtda həm Brüssel, həm də Moskva ilə "öz şərtləri daxilində" danışıqlar aparmaq imkanı verib. Rusiya yaxşı dərk edir ki, Bakıya qarşı sərt təzyiqlər Azərbaycanın Qərbə daha kəskin inteqrasiyasına səbəb ola bilər.

Ukrayna müharibəsi Rusiyanı Türkiyə ilə xüsusi, konstruktiv münasibətləri saxlamağa məcbur edib (sanksiyalardan yayınma, paralele idxal və dəniz logistikası üçün). Türkiyə Azərbaycanın rəsmi müttəfiqi olduğuna görə, Moskva Bakı ilə hər hansı ciddi qarşıdurmanın Ankara ilə münasibətləri zədələyəcəyini bilir. Şuşa Bəyannaməsi Ukrayna müharibəsinin fonunda Bakı üçün daha etibarlı bir çətirə çevrilib.

Ukrayna müharibəsi Rusiyanın Cənubi Qafqazda "monopolist güç" statusunu bitirib. Azərbaycan bu tarixi fürsəti soyuqqanlı diplomatiya ilə qiymətləndirərək Moskva ilə münasibətlərdə müdafiə olunan tərəfdən milli maraqlarını diktə edən müstəqil aktor mövqeyinə keçib.

Ukrayna müharibəsi başladıqdan sonra Azərbaycan Cənubi Qafqazda özünün ən müvəffəqiyyətli diplomantiya nümunələrindən birini göstərərək "Strateji avtonomiya və aktiv balans" modelini tətbiq edib. Bakı nə Qərbin Rusiyaya qarşı sanksiyalar cəbhəsinə tam qoşulub, nə də Moskvanın hərbi və siyasi təsir dairəsinə girib.

Enerji diplomatiyası

Avropa İttifaqı Rusiya qazından imtina etdikdən sonra Azərbaycan Avropanın əsas alternativ enerji tərəfdaşına çevrilib. Cənub Qaz Dəhlizi (TAP/TANAP) vasitəsilə Avropaya ixrac artırılıb. Bakı eyni zamanda Avropanın enerji təhlükəsizliyinə töhfə verərkən, bunun "anti-Rusiya qaz layihəsi" kimi qələmə verilməsinə imkan verməyib.

Qərb sanksiyaları altında sıxışan Rusiya üçün İrana və Hind okeanına açılan əsas quru yolu Azərbaycan ərazisidir (Şimal-Cənub dəhlizi). Bakı bu infrastrukturu açıq saxlamaqla Moskvanın iqtisadi nəfəsliyini təmin edib. Eyni zamanda Azərbaycan Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirən "Orta Dəhliz"in (Middle Corridor) ana qovşağı kimi Qərb şirkətləri və Aİ üçün Çin-Avropa ticarətində Rusiyadan yan keçən əsas marşrut rolunu oynayıb.

Siyasi və humanitar neytrallıq

Bakı Ukraynanın ərazi bütövlüyünü tanıyıb, BMT-də suverenliklə bağlı səsvermələrdə prinsipial mövqe tutub və Kiyevə milyonlarla dollar dəyərində humanitar aid, yanacaq və elektrik avadanlıqları göndərib. Bakı Rusiyaya qarşı tətbiq edilən anti-Rusiya sanksiyalar paketlərinə rəsmən qoşulmayıb və öz ərazisinin Rusiyaya qarşı "ikinci cəbhə" kimi istifadə edilməsinə qətiyyətlə icazə verməyib.

Azərbaycanın bu balansı qorumasının arxasında duran ən böyük güc faktorlarından biri Türkiyə ilə hərbi müttəfiqlikdir. Müasir dövrdə regionda sülh və dəhlizlər diplomatiyası ön plana çıxıb. Azərbaycan Ankara ilə hərbi inteqrasiyasını dərinləşdirərək Moskvadan gələ biləcək hər hansı təzyiq riskini neytrallaşdırıb.

Bakının balansı "Çətinlikləri imkana çevirmək" prinsipinə dayanır. Avropa üçün Azərbaycan əvəzolunmaz enerji və tranzit tərəfdaşıdır. Rusiya üçün Azərbaycan sanksiyalardan yayınmağa şərait yaradan zəruri logistik qonşu və Cənubi Qafqazda praqmatik dil tapıla bilən yeganə güclü aktordur. Bu səbəbdən nə Qərb Bakıya Rusiya ilə ticarətə görə kəskin təzyiq edə bilir, nə də Rusiya Bakının Avropa ilə enerji müqavilələrinə müdaxilə edə bilir.

V.VƏLİLİ