Ğmürlük həbs kimi mexanizmlər ciddi şəkildə müzakirəyə açılmalıdır

Namus və oxşar “istisnalar” nəzərə alınmaqla, qəsdən adam öldürməyə görə cəzalar ciddi şəkildə sərtləşdirilməlidir. Bu, həm ədalət prinsiplərinə, həm də cəmiyyətin təhlükəsizliyinə xidmət edən zəruri addımdır. İntensiv və amansız qətllər təkcə fərdi faciə deyil, onlar ailələri, məhəllələri və ümumilikdə sosial toxunu parçalayır, törədicilər adekvat, qabaqlayıcı və dönməz nəticələrlə üzləşmədikdə isə təkrar təhlükə mənbəyinə çevrilə bilərlər. Mənim fikrimcə, qəsdən adam öldürmə cinayətlərinə minimum həbs müddəti kimi 25 il tətbiq olunmalı, ağır və xüsusilə qəddar formada törədilən cinayətlər üçün isə ölüm hökmünün bərpası müzakirəyə açılmalıdır. Hazırkı beynəlxalq və yerli hüquqi çərçivələr, keçmişdə ölkəmizin ölüm hökmünü ləğv etməsi kimi addımlarını göstərsə də, təhlükəsizlik və ictimai hüquqşünaslıq prinsipləri baxımından siyasi qərarlar yenidən gözdən keçirilməlidir. Qeyd etmək vacibdir ki., Azərbaycan 1998-ci ildə ölüm hökmünü ləğv etmiş, son illərdə isə Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasına aid əlavə protokolları imzalamışdır, bu hüquqi vəziyyətin mövcudluğu reallığıdır və istinad edilməlidir.
Cəzaların sərtləşdirilməsinin əsas arqumentlərindən biri ictimai qorumadır. Cəza siyasəti yalnız cinayətkarın cəzalandırılmasından ibarət olmamalı, eyni zamanda cəmiyyətin əsas üzvlərini qorumağa xidmət etməlidir. Uzun müddətli və ya ömürlük həbs cəzası amansız qatilləri ictimaiyyətdən effektiv şəkildə ayrı saxlayır və potensial gələcək qurbanların qorunmasını təmin edir. Qanunun sərtliyi həmçinin qurbanların ailələrinə və cəmiyyətə ədalət hissi verərək sosial stabilliyin bərpasına yardımçı olur. Bu, sadəcə hissi tələb deyil, ciddi cinayətlərə qarşı adekvat reaksiyanın olmaması cəmiyyətdə impunity (cəzadan kənar qalma) hissi yarada və hüquq sisteminə inamı sarsıda bilər. Digər tərəfdən, azyaşlıların törətdiyi amansız cinayətlər məsələsi xüsusi yanaşma tələb edir.
Hazırda qanunvericilikdə müəyyən yerlərdə azyaşlılar üçün maksimum cəza müddətinin 10 il ilə məhdudlaşdırıldığı görünür, bu məhdudiyyət ağır cinayətlər üçün kifayət etməyə bilər. Belə hallar üçün cəzanın 10 ildən çox, hətta ölçülmüş və məhkəmə tərəfindən konkret olaraq əsaslandırılmış hallarda ömürlük azadlıqdan məhrum etməyə qədər artırılması zəruridir ki, toplumun təhlükəsizliyi təmin edilsin və cəmiyyətdə vicdani ədalət təmin edilsin. Eyni zamanda, azyaşlılara münasibətdə daha güclü reabilitasiya və psixoloji təsir proqramları, məhkəmə ekspertizası və uzunmüddətli nəzarət mexanizmləri tətbiq olunaraq cəza ilə yanaşı yenidən sosial inteqrasiyaya yönəlmiş tədbirlər görülməlidir. Qanuniləşmiş maksimum 10 illik həddi göstərən hüquqi mənbələr mövcuddur və bu məsələ ciddi şəkildə yenidən gözdən keçirilməlidir.
Mənim arqumentlərimi sosial-psixoloji əsaslarla da gücləndirmək olar, belə ki, müasir yeniyetmələrin sosial təcrübəsi, texnoloji mühitdə böyümə, zorakı məzmunun geniş yayımlanması və aqressiv modellərin görünməsi onların davranışlarını 20 il öncəki nəsillərdən fərqli şəkildə təsir edir. Bu dəyişikliklər birlikdə qiymətləndirildikdə, cəmiyyət daha aqressiv və qısa müddətli riskə meyilli davranışlar müşahidə edə bilər, bu səbəbdən də hüquqi mexanizmlərin yenilənməsi labüddür. Bu iddialar sosial və klinik tədqiqatlarla dəstəklənməli və qərarvericilər bu ekspert rəylərini əsas götürərək islahatlar həyata keçirməlidir.
Bununla belə, cəza siyasətində ədalət və hüquqi təminat prinsiplərindən də imtina etmək olmaz, belə ki, sərt cəza tətbiq edilərkən də, məhkəmə müstəqilliyi, sübutların şəffaflığı, müdafiə hüququnun tam təminatı və zəruri ekspertizalar şəffaf şəkildə həyata keçirilməlidir. Xüsusilə ölüm hökmünün bərpası kimi radikal addımlar düşünülərkən həqiqətən “xüsusi amansızlıq” tərifinin konkret, dar və aydın müəyyənləşdirilməsi, yanlış və ya siyasi motivli məhkumiyyətlərin qarşısını almaq üçün ciddi zəmanət mexanizmləri olmalıdır. Qanunvericilikdə “xüsusi amansızlıq” kateqoriyasının dəqiq normativ ölçüləri olmalı, prokurorluq və məhkəmə təcrübəsi bu kriteriyalara uyğun işləməlidir.
Nəticə etibarilə, qəsdən adam öldürməyə görə cəzaların sərtləşdirilməsi Azərbaycan üçün həm ictimai təhlükəsizlik, həm də ədalət baxımından əsaslandırılmışdır. Minimum 25 il həddi, xüsusilə qəddar cinayətlər üçün daha sərt tədbirlər və azyaşlıların törətdiyi ağır cinayətlərdə 10 ildən artıq, lazım gəldikdə ömürlük həbs kimi mexanizmlər ciddi şəkildə müzakirəyə açılmalıdır. Eyni zamanda, cəzanın sərtləşməsi ilə paralel olaraq preventiv tədbirlər
maarifləndirmə, gənclər üçün sosial-psixoloji dəstək proqramları, erkən müdaxilə sistemləri və hüquq-mühafizə orqanlarının operativ fəaliyyətinin gücləndirilməsi zəruridir. Qayda budur cəmiyyət öz üzvlərinin həyatını qorumaqda məsuliyyət daşıyır və qanunvericilik bunun üçün adekvat alətlər təmin etməlidir. Lakin bu alətlər tətbiq edilərkən insan haqları, məhkəmə ədaləti və müvafiq beynəlxalq öhdəliklər nəzərə alınmalı, islahatlar şəffaf və ekspert əsaslı aparılmalıdır.
Əli İbrahimov, hüquqşünas