Göy məscidlə bağlı yeni plan: Ermənistan nə etməyə çalışır? AÇIQLAMA

İrəvanın tarixi mərkəzində yerləşən Göy məscid XVIII əsrdə Azərbaycan memarlıq irsinin formalaşmış mühüm nümunələrindən biri kimi inşa edilib. Məscidin tikintisinə 1760-cı ildə İrəvan xanlığının hakimi Hüseynəli xan Qacarın hakimiyyəti dövründə başlanılıb, 1765–1766-cı illərdə tamamlanıb. Abidə banisinin adı ilə Hüseynəli xan məscidi, günbəzindəki göy rəngli kaşı bəzəklərinə görə isə Göy məscid adlandırılıb. Məscidin girişindəki kitabədə də onun Hüseynəli xan tərəfindən tikdirildiyi qeyd olunur. Bu fakt abidənin tarixi mənsubiyyətinin müəyyənləşdirilməsində mühüm mənbə hesab edilir.

Göy məscid vaxtilə İrəvanın ən böyük və əhəmiyyətli dini-memarlıq komplekslərindən biri olub. Təxminən 7 min kvadratmetr ərazini əhatə edən kompleksin geniş həyəti, ibadət zalları, mədrəsəsi, kitabxanası və din xadimləri üçün nəzərdə tutulmuş otaqları mövcud olub. Məscidin ilkin olaraq dörd minarəsi olsa da, onlardan yalnız biri dövrümüzədək gəlib çatıb. Abidənin memarlığında Şərq və İran memarlıq ənənələrinin təsiri aydın görünsə də, onun İrəvan xanlığı dövründə Azərbaycan mənşəli xan tərəfindən inşa etdirilməsi Göy məscidin Azərbaycan tarix və mədəniyyət irsi ilə bağlılığını göstərən əsas məqamlardandır.

Göy məscid yalnız ibadət yeri olmayıb, həm də İrəvanda yaşayan müsəlman əhalinin dini, təhsil və ictimai həyatında mühüm rol oynayıb. XIX əsrdə şəhəri ziyarət edən səyyahların və tədqiqatçıların qeydlərində də məscidin memarlığı, böyüklüyü və şəhərin həyatındakı mövqeyi xüsusi vurğulanıb. Bu baxımdan abidə İrəvanın tarixi simasının formalaşmasında iştirak edən mühüm memarlıq nümunələrindən biridir.
Sovet hakimiyyəti illərində dini fəaliyyətinə son qoyulan məscid müxtəlif dövrlərdə muzey və planetari kimi istifadə edilib. İrəvanın digər məscidlərinin böyük hissəsinin zamanla dağıdıldığı bir şəraitdə Göy məscid şəhərdə günümüzədək qorunub saxlanılan yeganə məscid kimi qalıb. 1996–1999-cu illərdə İranın maliyyə dəstəyi ilə bərpa edilən abidə hazırda da fəaliyyət göstərir və İran mədəniyyət mərkəzi kimi istifadə olunur.
Lakin Göy məscidin ətrafında müzakirələrin əsas mövzularından biri onun tarixi kimliyinin necə təqdim edilməsidir. Ermənistanın rəsmi turizm resurslarında abidə daha çox “fars məscidi” kimi tanıdılır. Halbuki məscidin İrəvan xanlığının hakimi Hüseynəli xan Qacar tərəfindən inşa etdirilməsi, onun tarixi adı və tikinti dövrü ilə bağlı məlumatlar abidənin bölgənin Azərbaycan tarixindən ayrı nəzərdən keçirilə bilməyəcəyini göstərir. İran memarlıq üslubunun təsiri isə onun inşa edildiyi dövrün regional memarlıq əlaqələri kontekstində qiymətləndirilməlidir. Memarlıq üslubu ilə abidənin tarixi sifarişçisi və yarandığı ictimai mühit fərqli məsələlərdir.

Bu səbəbdən Göy məscidin tarixi yalnız memarlıq abidəsi kimi deyil, həm də İrəvanda əsrlər boyu mövcud olmuş Azərbaycan və türk-müsəlman mədəni həyatının yadigarı kimi araşdırılmalıdır. Abidənin qorunması qədər onun banisi, inşa tarixi və tarixi mühiti barədə məlumatların dolğun və obyektiv təqdim edilməsi də vacibdir. Göy məscidin tarixinin birtərəfli şəkildə təqdim olunması onun bağlı olduğu tarixi-mədəni kontekstin tam anlaşılmasına mane ola bilər. Bəs Göy məscidin tarixi kimliyinin dəyişdirilməsinə yönələn daha əvvəl də cəhdlər olubmu və son hadisələrin İran-Ermənistan münasibətləri, xüsusilə Zəngəzur dəhlizi ətrafındakı gərginliklə əlaqəsi varmı?

Mövzu ilə bağlı tarixçi ekspert Bora Əziz Avtosfer.az- açıqlamasında bildirib ki, Azərbaycan xalqına məxsus maddi-mədəniyyət abidələrinin xeyli hissəsi vaxtilə Çuxursəd bəylərbəyliyinin, daha sonra isə İrəvan xanlığının ərazisində yerləşib:

''Təəssüf ki, Türkmənçay müqaviləsindən sonra həmin torpaqlarda azərbaycanlılara məxsus bir çox tarixi abidə qorunmayıb, əksinə, zamanla dağıdılaraq yer üzündən silinib. İrəvanda vaxtilə mövcud olmuş 15 mahalın hər birində, eləcə də kəndlərdə çoxsaylı məscidlər və digər maddi-mədəniyyət nümunələri olub. Həmin abidələrdən yalnız Göy məscid günümüzədək gəlib çatıb. Məscidin tikintisinə 1762-ci ildə başlanıldığı, 1767-ci ildə isə istifadəyə verildiyi bildirilir. Bu baxımdan onun hər hansı bir farsın adı ilə əlaqələndirilməsi doğru deyil. Son dövrlərdə Ermənistanın Göy məscidi farslara məxsus abidə kimi təqdim etməyə çalışması, bu məqsədlə elmi konfrans təşkil etməsi və məscidin zallarından birinə erməni şairi Çarensin adının verilməsi də mübahisələrə səbəb olub. Həmçinin, İrəvanın sonuncu azərbaycanlı məhəlləsi kimi tanınan Təpəbaşı ilə bağlı proseslər və məscidin tarixi kimliyinin dəyişdirilməsi cəhdləri də diqqət çəkir''.

Politoloq Zeynal Əmrəliyevin fikrincə isə, İrəvandakı Göy məscidin tarixi kimliyinin dəyişdirilməsinə yönələn təxribat xarakterli addımların uzun müddətdir davam etdiyi bildirilir:

''Ermənistanın İrəvan və Zəngəzur türk irsini silməyə çalışdığı kimi, Göy məscidlə bağlı da bu istiqamətdə siyasət həyata keçirdiyi iddia olunur. Məscidin Azərbaycan tarixini, İrəvanı idarə etmiş türk sülalələrinin və bölgədə mövcud olmuş türk dövlətlərinin irsini əks etdirən mühüm tarixi abidə olduğu vurğulanır. Bununla yanaşı, İranın da Göy məscidin özününküləşdirilməsi prosesinə dəstək verdiyi, bu yaxınlarda keçirilən tədbirdə yüksək səviyyəli nümayəndələrinin iştirak etdiyi qeyd olunur. Məscidin zallarından birinə erməni şairinin adının verilməsi də narazılıq doğuran məqamlardandır. Bütün bu hadisələr Göy məscidin tarixi kimliyinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması və qorunması məsələsini yenidən gündəmə gətirir''.

Qeyd: Material Azərbaycan Respublikası Media və Yayım Şurasının maliyyə dəstəyi ilə “Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin, milli adət-ənənələrinin, elm və mədəniyyətinin təbliği” istiqaməti üzrə hazırlanıb.

Müəllif: Fatimə Dadaşova