Gözə Görünməyən Tərəzi: Ədalət Harada Başlayır?

İnsan yaranışından bəri ədalətin sorağında olub. Hər bir dövrün öz qanunları, öz hakimi, öz cəlladı və öz duaları olub. Amma bu dualar hər zaman təkcə bir məqsəd daşıyıb: “Ədalət haradadır?” Bu sual bəzən məsciddə, bəzən məhkəmə zalında, bəzən də ana fəryadının içində səslənib. İlahi ədalət görünməyən, amma daim hiss edilmək istənən bir qüvvə kimi həyatımızın ortasında dayanır. Bəs bu inam haradan doğur?

Ədalətin Tanrı tərəfindən təmin ediləcəyinə inam bir təsəlli, yoxsa bir ictimai tənzimləmə formasıdır? Dini fəlsəfə bu inamın həm fərdi əxlaqı, həm də ictimai səbr mexanizmini qoruduğunu deyir. Sosioloq Émile Durkheim bu cür inanc sistemlərini “kollektiv şüurun simvolik daşıyıcısı” kimi xarakterizə edirdi. Yəni Tanrıya yönəlmiş ədalət arzusu, əslində cəmiyyətin birliyini təmin edən psixoloji yapışqan rolu oynayır. Bu baxımdan “ilahi ədalət” anlayışı, sadəcə Tanrının iradəsinə bağlı bir məsələ deyil, eyni zamanda sosial nizamı qoruma vasitəsidir. Zülmə məruz qalan insanın “bir gün haqqım veriləcək” ümidi onu intiqamdan, anarxiyadan, nifrətdən uzaqlaşdırır. Cəmiyyətlər bu inamla intiqamı ertələyir, nifrəti tənzimləyir. Beləcə, ilahi ədalət sadəcə axirət vədi deyil, dünən, bu gün və sabah üçün qurulmuş bir tarazlıq ümididir. Amma bu ümid bəzən yıxılır. Zalımlar yaşlanır, varlanır, gülür. Məzlumlar isə ölür, susur, unudulur. Belə anlarda inam sarsılır. Səncə, bu sarsıntı bizim Tanrıya inamımıza zərbə vurur, yoxsa əslində onunla daha çox üz-üzə qalmağımıza səbəb olur?

Ədalətin təxirə salınması, bəzən ədalətsizliyin özü kimi ağır olur. İnsanlar çox vaxt bir hadisənin haqlı nəticəsinin dərhal gələcəyinə inanmaq istəyirlər. Zülm varsa, cəza gələcək. Haqsızlıq varsa, Tanrı onu görür. Amma həyat bu qədər nizamlı deyil. Zalımlar uzun ömür sürür, məzlumlar tez ölür. Haqsız qazananlar qızıl medal taxır, dürüst olanlar isə səssizcə unudulur. Bəs bu zaman insan nə edir? İlahi ədalət gecikəndə insan hara sığınır?

Bir çox insan bu vəziyyətdə iki seçimlə üz-üzə qalır: ya inamı dərinləşdirir, ya da qəzəbi içində böyüdür. İlahi ədalətə olan inam bəzən insanın içindəki mənəvi dirənişə çevrilir “Tanrı görür”, “vaxtı gələcək”, “zaman hər şeyi yoluna qoyacaq” kimi ifadələr insanın intiqamı öz öhdəsinə götürməməsinə səbəb olur. Bu, təkcə əxlaqi seçim deyil, həm də psixoloji sağ qalma mexanizmidir. Çünki insan, çox vaxt, yaşadığı haqsızlığı Tanrının da gördüyünə inanmaqla yüngülləşdirir. Amma bu inam zamanla sınağa çəkilir. Uşaqlığı ərəb ölkəsində keçən bir müsəlman qadının ailəsi müharibə nəticəsində dağılıb. Onun atası günahsız yerə öldürülüb. O qadın indi Avropada professor kimi yaşayır. Soruşduqda deyir: “İlk illər ərzində ədalət istəyirdim. Sonra başa düşdüm ki, Tanrı, əgər varsa, bəzən heç kimə heç nə izah etmədən sadəcə susur.” Bu susqunluq isə onu daha çox yazmağa, tədqiq etməyə və danışmağa vadar edib. O, Tanrının yerinə özü cavab axtarıb. Deməli, bəzi insanlar ədalətin gəlməsini gözləmir, onu özləri inşa etməyə başlayır.

Bu nöqtədə sosioloq Max Weberin “Tanrıdan üz çevirən dünyəvi əxlaq” anlayışı gündəmə gəlir. Weber deyirdi ki, ilahi sistemlər ədalətin təmininə dair ümumi çərçivə təqdim etsə də, modern cəmiyyətlər bu ədaləti artıq öz qurumları ilə təmin etməyə çalışır: hüquq sistemi, demokratik dövlət, sosial institutlar. Amma bu qurumlar da sınaqdan keçmədikdə, insan yenidən Tanrıya qayıdır. Çünki hüququn susduğu yerdə insanlar göyə baxmağa başlayır.

Ədalət gecikdikcə insan daxilən bir tərəzi qurur. Öz ürəyində “haqqımı bu dünyada almadım, bəlkə o biri dünyada alaram” deyə bir inanc yetişdirir. Bu həm bir təskinlik, həm də bir dayaqdır. Xüsusilə, yoxsullar, məzlumlar, qadınlar, azlıqlar üçün bu dayaq çox vacibdir. Çünki bu inamla yaşamaq, ədalətsizliyə qarşı üsyan etmədən yaşamağa davam etmək deməkdir. Lakin bu inam hər zaman qorunmur. Nietzsche kimi filosoflar bu cür “səbirli ədalət gözləntisini” tənqid edərək deyirdilər ki, insanlar Tanrıya ümid edərək bu dünyadakı zalımları bağışlayır və dəyişiklik istəmir. Onun fikrincə, əgər Tanrı varsa, bəşəriyyət artıq onun qarşısında cavab tələb etməlidir: “Niyə susursan, ey Tanrı?” Bu fəlsəfi qəzəb, bəzən içində ədalətə olan dərin inamı daşıyan bir səsdir. Tanrını cavab verməyə çağırmaq da, əslində, ona olan inamın bir formasıdır. Bəs insan nə etməlidir?

İlahi ədalət gecikəndə, insanın qarşısında 3 yol durur: Birinci yol, səbir və dua. Bəziləri ədaləti Tanrıya buraxır və “o nə vaxt lazım olsa, edər” deyə inanır. İkinci, ədaləti yaratmaq. Bəziləri isə Tanrının öz içində olduğunu düşünərək, haqqı qorumağa çalışır. Yəni “əgər Tanrı varsa, mən onun əli ola bilərəm” deyə davranır. Üçüncü, inamsızlıq və qəzəb. Bəzi insanlar bu sistemə inamını itirir, ya tamamilə Tanrıya qarşı çıxır, ya da ədalətin olmayacağı qənaətilə nihilizmə sürüklənir. Bu üç yol da insanın daxili dünyasında formalaşır. Amma ortaq bir ehtiyac var: haqqın bərpasına olan ehtiyac. Bu ehtiyac, insan ruhunun mayasında var. Ədalət sadəcə cəmiyyətin deyil, insan ruhunun da təməlidir.
Ümumilikə isə ədalət hər zaman gözlə görünmür. Bəzən o, bir ananın susqunluğunda, bəzən bir uşağın göz yaşında, bəzən də zülmə qarşı yazılmış bir yazıda gizlənir. Tanrının tərəzisi yavaş işləyə bilər, amma bu, onu tamamilə rədd etməyə səbəb olmamalıdır. Çünki bəzən, ədaləti Tanrıdan gözləmək, onu yaşadığımız dünyada özümüz qurmaq üçün bir çağırışdır. O tərəzi hər kəsin içində var, görmək istəyən üçün.

Nigar Şahverdiyeva