Hantavirus şəhərlərdə yox, kəndlərdə yayıla bilər

Antarktida sahillərində karantinə alınan MV Hondius gəmisindəki hantavirus halları bir çoxlarını 2020-ci ildəki pandemiyanı yenidən yaşayıb-yaşamayacağımıza, evlərimizə qapanıb-qapanmayacağımıza dair suallar yaratdı. Lakin mütəxəssislərin fikrincə, bu virus COVID-19 qədər tez yayılmır və virusu ötürən siçovullara şəhərlərdə rast gəlinmir. Əsl problem kənd yerlərində yaşayan siçovullardır. Cənubi Amerikadan yola düşən lüks kruiz gəmisində aşkarlanan və insandan insana ötürülən And tipli hantavirusa yoluxan 11 sərnişindən 3-nün öldüyü açıqlandı.

İspaniyanın Tenerife adasında lövbər salan gəmidəki sərnişinlər müşahidə altına alındı, Türkiyəyə gətirilən son sərnişinlər arasında olan YouTuber Ruhi Çenet, quş müşahidəçisi və vəhşi təbiət üzrə mütəxəssis Emin Yoğurtçuoğlu və quş müşahidəçisi Melike Güner də karantinə alındı. Səhiyyə Nazirliyi, əvvəllər Türkiyəyə gətirilən iki nəfər də daxil olmaqla, cəmi beş nəfərin yaxından müşahidə edildiyini açıqladı. İlkin testlərin nəticəsinin mənfi olduğu da bildirildi.

Emin Yoğurtçuoğlu sosial media hesabında da bu açıqlamanı verib: “Bu proses elə bir nöqtəyə çatıb ki, ictimaiyyətin nəzərində müxtəlif istiqamətlərdə asanlıqla manipulyasiya edilə bilər və insanlar natamam və ya səhv məlumatlarla hədəfə alına bilər. Hazırda prioritetim sağlamlıq, təhlükəsizlik və mənəvi cəhətdən onsuz da çətin vəziyyətdə olan insanların daha çox təzyiqə məruz qalmasının qarşısını almaqdır. Baş verənləri şişirdəcək, insanları hədəfə alacaq və ya gələcəkdə fərqli nəticələrə səbəb olacaq açıqlamalar verməyin doğru olduğunu düşünmürəm. Buna görə də, hadisənin bütün aspektləri aydınlaşdırılana və rəsmi proseslər başa çatana qədər ictimaiyyətə və ya mediaya ətraflı açıqlama verməyəcəyəm.”

Hantavirus hallarının ilkin mərhələlərində bir çox virus infeksiyalarında müşahidə olunan simptomlara bənzər simptomlar, məsələn, qızdırma, əzələ ağrıları, bel ağrısı və gözlərdə qızartı görünə bilər. Yenidoğulmuşlarda (Şimali və Cənubi Amerika) hantavirusların sonrakı mərhələlərində ağciyərlərin və ürəyin kapilyarlarında zədələnmə inkişaf edir və bu da tənəffüs çatışmazlığı, ağciyər və ürək çatışmazlığı ilə müşayiət olunan ağır vəziyyətə gətirib çıxarır.

Hantaviruslarda böyrək damarları zədələnir və xəstələr böyrək çatışmazlığından ölə bilərlər. Bu xəstəlik üçün antiviral müalicə yoxdur. Xəstəlik ev siçanlarında olmur. Normalda siçovullardan ötürülə bilən bir növ hantavirus var. Buna Orthohantavirus seoulense (Seul virusu) deyilir. Şəhərlər risk altında deyil. Burada əsas məsələ kənd yerlərində yaşayan siçanlardır. Qara dəniz bölgəsində Apodemus flavicollis adlanan sarı boyunlu meşə siçanı və qırmızıbelli meşə siçanı Myodes glareolus var. Bunlar insanlarda infeksiyaya və ölümə səbəb ola biləcək viruslar daşıyır. Lakin onlar şəhərlərdə gəzmirlər.

Meşələr xəstəliklərin yayılmaması üçün çox vacibdir. Xüsusilə yağışlı mövsümdən sonra palıd kimi meşə meyvələri çoxalır. Gəmiricilər onları yeyir və populyasiya partlayışı baş verir. Virus gəmiricilər arasında çoxalmağa başlayır və bir neçə aydan sonra epidemiya riski artır. Məsələn, kəndlilər əkinçilik üçün tarlanı şumlayarkən yoluxmuş siçanların yuvalarını qazıb tozunu udsalar, yoluxa bilərlər. Meşə işçiləri, fındıq yığanlar, tarlalarda gəzənlər, təbiət həvəskarları və ya bioloqlar risk altında ola bilərlər. Meşə sahələrində işləyənlər, boş tövlələri və qapalı anbarları təmizləyənlər diqqətli olmalıdırlar. Əsgərlər bəzən yoluxmuş ərazilərdə səngərlər qazırlar, bu da risk daşıyır.

Hantavirus ümumiyyətlə kənd yerlərində gəmiricilər arasında yayılır. Gəmiricilər və yarasalar virusu bir-birinə ötürə bilər, lakin özləri xəstələnmirlər. Virus ən çox gəmiricilərin nəcisi və sidiyi vasitəsilə ötürülür. İnsandan insana ötürülən yeganə məlum növü Cənubi Amerika və Argentinada tapılan And variantıdır. Bu ötürülmə COVID-19-da olduğu qədər asan baş vermir.

Hantavirusun COVID-19 kimi pandemiyaya çevrilmə ehtimalı çox aşağıdır. Virus 1970-ci illərdən bəri məlumdur. Əvvəllər də yoluxma halları müşahidə olunub, lakin pandemiya müşahidə olunmayıb. Hətta Cənubi Amerika və Argentinada And variantının insandan insana yayıldığı epidemiyalarda belə, yoluxma hallarının sayı məhdud olaraq qalıb.

Xəstəliklərin əksəriyyəti viruslar vasitəsilə ötürülür. Hantavirus üçün xüsusi bir dərman yoxdur. Ağır hallarda xəstələr reanimasiya dəstəyi ala bilərlər. Tənəffüs çatışmazlığı inkişaf edən şəxslərdə ECMO-ya (həyat dəstək sistemi növü) bənzər cihazlar istifadə edilə bilər. Sağalma bəzi hallarda həftələr çəkə bilər. Küçə pişikləri gəmiricilərə qarşı mübarizədə kömək edir. Hətta onların qoxusu belə siçanları uzaqlaşdırır.

Lalə Mehralı