Hər ağacın kölgəsində bir gələcək gizlənir

Bəzən böyük problemlərin ən sarsıdıcı tərəfi onların göz önündə baş verməsinə baxmayaraq, çoxlarının bunu adi hal kimi qəbul etməsidir.

Bu gün həm qlobal, həm də lokal müstəvidə qarşılaşdığımız ekoloji təhlükələr də məhz belədir: hamının gördüyü, lakin çox az adamın məsuliyyət daşıdığı bir böhran. Havadan suya, torpaqdan biosferə qədər bütöv bir planet yardım istəyir, amma insanlıq çox vaxt bu çağırışı eşitmir.

Əslində ekologiya probleminin kökündə yalnız təbiətin korlanması yox, həm də ekoloji düşüncənin yoxluğu dayanır. Çünki ətraf mühiti qorumaq - sadəcə ağac əkmək, tullantı toplamaq və ya suya qənaət etmək deyil. Bu, düşüncə tərzidir. Gündəlik həyatımızda verdiyimiz qərarların uzunmüddətli nəticələrini anlaya bilmək bacarığıdır.

Bu gün Azərbaycan da daxil olmaqla dünyanın əksər ölkələri iqlim dəyişikliyi ilə üz-üzədir. Yağışların miqdarının dəyişməsi, yaz və qışın balanssız keçməsi, quraqlığın artması, kənd təsərrüfatının məhsuldarlığının enməsi - bütün bunlar ekologiyanın yalnız “elmi məsələ” olmadığını göstərir. Bu, həm iqtisadi, həm sosial, həm də strateji təhlükəsizlik məsələsidir.

Təbiəti qorumaq bəzilərinin düşündüyü kimi yalnız dövlətin işi deyil. Dövlət qanunları, proqramları və nəzarəti həyata keçirir, amma cəmiyyətin ekologiya savadsızlığı davam edərsə, bu qanunlar kağız üzərində qalır. Məsələn, plastik tullantıların azaldılması çoxlarının düşündüyündən də ağır problemdir. Birdəfəlik qablar və torbalar gündəlik rahatlıq kimi görünür, amma onların parçalanması yüz illərlə davam edir və bu proses zamanı torpaq, su və canlılar zəhərlənir. Hətta insanın qidasına daxil olan mikroplastiklər artıq səhiyyə sistemlərini də narahat edən faktordur.

Bu gün su ehtiyatlarının azalması təkcə quraqlığın nəticəsi deyil. İsrafçılıq, suvarmada qeyri-effektiv yanaşma, sənaye tullantıları və məişət çirklənməsi problemin miqyasını daha da böyüdür. Bir çox ekspertlərin fikrincə, yaxın gələcəkdə müharibələr neft uğrunda yox, su uğrunda gedəcək. Böyük görünə bilər, amma bu artıq bəzi regionlarda start götürmüş həqiqətdir.

Bir vaxtlar “meşəni kəssək də əvəzində yenisini əkərik” kimi yanlış düşüncə tərzi üstünlük təşkil edirdi. Halbuki təbiətdə heç nə mexaniki şəkildə bərpa olunmur. Bir ağacın yetkin vəziyyətə çatıb ekosistemdə rol oynaması üçün onillər lazımdır. Meşə kəsildikdə təkcə ağac yox olurmuş kimi görünür, amma əslində mikroiqlim dəyişir, torpaq eroziyaya məruz qalır, yüzlərlə canlı növünün yaşayış yeri məhv olur, hətta göl və çayların səviyyəsi belə dəyişə bilir.

Şəhərlərdə yaşıl zonaların azalması da bu problemin bir hissəsidir. Betonlaşma təkcə estetik zövqü sarsıtmır, həm də insan sağlamlığına birbaşa zərər vurur. Havanın keyfiyyəti pisləşir, temperatur artır, şəhər “isti ada effekti” yaşayır. Pis havanın nəticəsi isə depressiyadan tutmuş ürək-damar xəstəliklərinə qədər uzanır.

 Ekoloji şüurun formalaşması isə ilk növbədə maarifləndirmədən keçir. Məktəblərdə “əməyə hörmət”, “təmizlik” kimi dərslər olduğu kimi, ekologiya mədəniyyəti də bir həyat fənni kimi tədris olunmalıdır. Uşaqlara təbiəti sevdirmək gələcəyin ən yaxşı investisiyasıdır. Çünki təbiəti sevən onu qorumağı da bacarmalıdır.

Ətraf mühitlə bağlı dünyada yeni tendensiyalar artıq formalaşmağa başlayıb: təkrar istehsal, zərərli qaz emissiyalarının azaldılması, alternativ nəqliyyat vasitələri, suyun ağıllı idarə edilməsi və daha nələr... Bu transformasiya qaçılmazdır. Sual yaranır ki, bəs, bu dəyişimin önündə gedəcəyik, yoxsa arxasında sürünəcəyik?

Bugünkü ekoloji çağırış bizi seçim qarşısında qoyur. Yaxud daha doğru desək: biz seçim etmiriksə, təbiət bizim yerimizə edir. Həm də çox sərt şəkildə. Qasırğalar, quraqlıqlar, xəstəliklər, torpaq itkisi  bunların hər biri təbiətin dilidir. O, bizə xəbərdar edir.

Bu planet evimizdir və bizdən sonra gələn nəsillərin də evi olacaq. Onlara da yaşamağa layiq bir dünya qoymaq istəyiriksə, ekologiya sadəcə müzakirə mövzusu yox, həyat tərzimiz olmalıdır. Çünki dünya bizə miras yox, əmanətdir. Bu əmanətə sahib çıxmaq isə hər birimizin borcudur.

Aydan Hacı 

Məqalə Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Ekalogiya və ətraf mühitin mühafizəsi” istiqaməti üzrə hazırlanmışdır.