Həyatımızın bir parçasıdır, amma heç birimiz onu tanımırıq... FOTO

Bu gün yad şəhərlərdə azmaq qorxusu yaşamırıq, telefondakı xəritə tətbiqləri bizi saniyələr içində ünvana çatdırır. Bunun arxasında dayanan texnologiya – GPS (Qlobal Mövqe Müəyyənləşdirmə Sistemi) – artıq həyatımızın ayrılmaz hissəsidir. Amma milyonlarla insanın hər gün istifadə etdiyi bu sistemin əsasını qoyan insanlardan birinin hekayəsi uzun illər gizli qalıb.

Moderator.az Musavat.com-a istinadla xəbər verir ki, GPS-in formalaşmasında mühüm rol oynamış alimlərdən biri, amerikalı riyaziyyatçı Dr. Qledis Vest olub. Onun həyatı həm təəccübləndirir, həm də insanı gülümsədir. Maraqlısı isə odur ki, Vestin gördüyü işlərin əhəmiyyətini uzun illər öz uşaqları belə bilməyib.

GPS-in təməli 1950-ci illərdə qoyuldu

Bu gün hava, dəniz və quru nəqliyyatında mövqe, sürət və zaman məlumatlarını dəqiqliklə ötürən GPS ABŞ Kosmik Qüvvələrinə məxsusdur. Mülki həyatda isə ağıllı telefonların yayılması ilə sistem əvəzolunmaz hala gəlib. Lakin GPS-in elmi təməli 1950–1970-ci illərdə aparılan mürəkkəb riyazi hesablamalara söykənir.

Məhz bu hesablamaların mərkəzində Qledis Vest dayanırdı. O, Yer kürəsinin dəqiq formasını müəyyənləşdirən modellər üzərində çalışaraq, GPS peyklərinin düzgün mövqe hesablaya bilməsi üçün əsas yaradıb.

Layiq olduğu dəyəri 90 yaşında aldı

Kəndli, tütünçü ailəsində doğulan, irqçilik və sosial bərabərsizlik dövründə böyüyən Vest uzun illər ABŞ Donanmasının Silah Laboratoriyasında çalışıb. Onun riyazi modelləri GPS üçün həyati əhəmiyyət daşısa da, adı uzun müddət kölgədə qalıb.

Yalnız 90 yaşına yaxın olanda Vestin töhfələri geniş ictimaiyyət tərəfindən tanınıb. Alimlər onun işini GPS-in “görünməyən təməli” adlandırır. Virginia Texnologiya Universitetindən geofizik D. Sara Stamps bildirib ki, Vestin riyazi yanaşmaları olmasaydı, bugünkü dəqiq mövqe sistemindən danışmaq mümkün olmazdı.

“Mən sadəcə işimi görürdüm”

Qledis Vest uzun illər gördüyü işlərlə öyünməyib. Bunun bir səbəbi çalışdığı sahənin məxfi olması, digər səbəbi isə onun nəslinin “işini sakitcə görmək” düşüncəsi ilə böyüməsi idi. Hətta uşaqları belə anasının GPS-in yaradılmasında rolu olduğunu bilməyib.

Hekayə təsadüfən üzə çıxıb. Vest bir tədbirdə bioqrafiyasında GPS-in inkişafına töhfə verdiyini qeyd edib. Bu məlumat yayılmağa başlayandan sonra dünya mediasının diqqəti ona yönəlib və ard-arda mükafatlar gəlib.

Gizli qalan dahidən qlobal simvola

Qledis Vest Hərbi Hava Qüvvələrinin Kosmik Mükafatı, Kraliça Mühəndislik Akademiyasının Prens Filipp Medalı kimi nüfuzlu mükafatlara layiq görülüb. Onun həyatı haqqında sərgilər təşkil edilib.

Ömrünün sonuna qədər sadə qalmağı seçən Vest bir müsahibəsində belə deyib: “Gördüyüm işlə fəxr etmirdim. Amma insanların buna bu qədər dəyər verməsini görmək çox gözəldir.”

Qeyd edək ki, Qledis Vest 17 yanvar 2026-cı ildə 95 yaşında vəfat edib.

Bu gün bir düymə ilə yolumuzu tapan hər kəs bilməsə də, GPS-in arxasında bir yuxu ilə yola çıxan, səssiz-səmirsiz dünyanı dəyişən bir qadının imzası var.