Hörmüzdən Qəzzaya: Müharibənin coğrafiyası genişlənir

Yaxın Şərqdə son hadisələr göstərir ki, region artıq təkcə İran–ABŞ və ya İran–İsrail qarşıdurmasının yaşandığı məkan deyil. Hazırda böhran eyni vaxtda hərbi, siyasi, iqtisadi və enerji təhlükəsizliyi müstəvisində inkişaf edir. Son günlər baş verən hadisələr – ABŞ-ın İrana yeni zərbələri, İranın Körfəz ölkələrində yerləşən Amerika bazalarına raket və pilotsuz uçuş aparatları ilə cavab verməsi, Hörmüz boğazı ətrafında yaranan gərginlik və diplomatik kanalların faktiki olaraq iflic vəziyyətinə düşməsi regionun uzunmüddətli qeyri-sabitlik dövrünə daxil olduğunu göstərir.  

Ən diqqətçəkən məqamlardan biri odur ki, bir müddət əvvəl ABŞ və İran arasında əldə olunmuş atəşkəs və danışıqlar mexanizmi artıq praktik əhəmiyyətini itirib. Vaşinqton Tehranı razılaşmanın şərtlərini pozmaqda ittiham edir, İran isə ABŞ-ın hərbi fəaliyyətini əsas gətirərək cavab zərbələrini davam etdirəcəyini bildirir. Beləliklə, diplomatiya yenidən hərbi ritorika ilə əvəzlənir və tərəflər arasında etimad tamamilə aradan qalxır.  

Bu qarşıdurmanın mərkəzində isə yenə də Hörmüz boğazı dayanır. Dünyada dəniz yolu ilə daşınan neftin mühüm hissəsi məhz bu marşrutdan keçir. İran boğaz üzərində daha sərt nəzarət iddiasını irəli sürür, ABŞ isə beynəlxalq gəmiçiliyin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün hərbi mövcudluğunu artırır. Nəticədə kommersiya gəmilərinin hərəkəti xeyli azalıb, sığorta xərcləri yüksəlib, dünya enerji bazarında isə yenidən qiymət artımı müşahidə olunur. Bu vəziyyət təkcə Yaxın Şərqə deyil, Avropa və Asiyanın enerji təhlükəsizliyinə də birbaşa təsir göstərir.  

Diqqət çəkən başqa bir məqam İranın daxili siyasətində müşahidə olunan sərtləşmədir. Xarici təzyiqlərin artması fonunda Tehran ölkə daxilində təhlükəsizlik tədbirlərini gücləndirir. Son günlər ekoloji fəalların yenidən həbs olunması, casusluq ittihamları ilə yeni əməliyyatların keçirilməsi, internet üzərində nəzarətin genişləndirilməsi və müxalif fəallara qarşı təzyiqlərin artması göstərir ki, hakimiyyət mümkün sosial narazılığı əvvəlcədən nəzarət altına almağa çalışır. Rejim xarici müharibənin daxildə siyasi böhrana çevrilməsinin qarşısını təhlükəsizlik mexanizmlərini sərtləşdirməklə almağa çalışır.

Regional qarşıdurmanın digər mühüm istiqaməti Livan və Qəzza olaraq qalır. ABŞ–İran münasibətlərinin yenidən gərginləşməsi İsrail–“Hizbullah” xəttində əldə edilmiş nisbi sakitliyin davamlı olmayacağını göstərir. Eyni zamanda Qəzzada humanitar vəziyyət ağır olaraq qalır, HƏMAS məsələsində siyasi həll perspektivi isə hələ də görünmür. Bu isə o deməkdir ki, Yaxın Şərqdə müxtəlif böhran ocaqları bir-birindən ayrı deyil, əksinə, vahid təhlükəsizlik zəncirinin halqalarına çevrilib. Bir cəbhədə baş verən eskalasiya digər istiqamətlərdə də gərginliyi artırır.  

Körfəz ölkələri də yaranmış vəziyyətdən ciddi narahatdır. Bəhreyn, Küveyt, Oman və digər ərəb dövlətləri bir tərəfdən ABŞ-ın təhlükəsizlik tərəfdaşı olaraq qalır, digər tərəfdən isə İranla açıq hərbi qarşıdurmanın öz ərazilərinə keçməsini istəmirlər. Bu səbəbdən onlar vasitəçilik təşəbbüslərini davam etdirməyə çalışsalar da, hazırkı mərhələdə hərbi dinamika diplomatik səyləri üstələyir.  

Hazırkı proseslər göstərir ki, Yaxın Şərqdə münaqişənin xarakteri dəyişir. Əgər əvvəllər əsas diqqət yalnız İran–İsrail münasibətlərinə yönəlirdisə, indi qarşıdurma Körfəz ölkələrini, beynəlxalq dəniz yollarını, enerji bazarlarını və qlobal ticarəti də birbaşa təsir altına alır. Bu isə regiondakı istənilən lokal toqquşmanın qısa müddətdə beynəlxalq böhrana çevrilməsi riskini artırır.

Mövcud mənzərə onu göstərir ki, yaxın perspektivdə Yaxın Şərqdə tammiqyaslı sabitlik gözləmək çətindir. Tərəflər arasında etimadın olmaması, vasitəçilik təşəbbüslərinin nəticə verməməsi, enerji marşrutlarının təhlükə altında qalması və region dövlətlərinin getdikcə daha çox hərbi hazırlıq rejiminə keçməsi böhranın hələ uzun müddət beynəlxalq gündəmin əsas mövzularından biri olaraq qalacağını göstərir. Diplomatik mexanizmlər yenidən işə salınmasa, Yaxın Şərqdə qarşıdurmanın coğrafiyası daha da genişlənə və bunun təsirləri qlobal iqtisadiyyata, enerji təhlükəsizliyinə və beynəlxalq siyasi münasibətlər sisteminə daha ciddi şəkildə sirayət edə bilər.

Ruslan Zəngəzur