İbtidai cəmiyyətin daş düşərgəsi

Buzeyir mağaraları ulu əcdadlarımızın silinməz nişanələrini yaşadır

Lerik–Zuvand avtomobil yolunun 9-cu kilometrliyində “dağlar qapısı”nın əsrarəngiz, füsunkar mənzərəsi açılır. Sanki, yeni, sehirli, möcüzə dolu əfsanəvi aləmə düşürsən. Aşağıda zümzümə ilə axan Zuvandçayın həzin nəğmələri eşidilir, yolun yuxarı hissəsində isə iri, nəhəng daşları qucağına alımış Talış dağlarının yüksək zirvəsi başlanır.

Göylərə ucalan bu zirvələr tamamilə çılpaqdır. Çökəkliklərdə isə yaşıllıqlar, seyrək meşəliklər göz oxşayır. Əzəmətli, möhtəşəm dağların əlçatmaz sıldırımlı qoynunda, Zuvand çayından 350-450 metr, dəniz səviyyəsindən 1640 metr yüksəklikdə yurdumuzun ilk insan məskənlərindən biri –təbiət abidələri olan Buzeyir mağaraları yerləşir.

Təbiət tarixə şahidlik edir

Naxçıvanda Qazma, Qarabağda Azıx, Tağlar, Kəlbəcərdə Zar, Qazaxda Daşsalahlı, Damcılı kimi Lerikin Buzeyir mağaraları da Azərbaycan ərazisində ilk ibtidai insanların 1,7-1,8 milyon il bizdən əvvəl yaşadıqlarını müəyyən edib. Haqqında ilk dəfə orta məktəbin tarix dərsliyində, “Azərbaycan tarixi” çoxcildliyində məlumat aldığımız Buzeyir mağaralarında hələ paleolit dövründə insanların yaşadığı göstərilib .

1985-ci ildə Azərbaycanın görkəmli arxeoloq, paleontoloq və tarixçi alimlərindən Məmmədəli Hüseynov və Əsədulla Cəfərov mağarada ilk dəfə arxeoloji kəşfiyyat işləri aparıblar. Burada mustye dövrünə aid daş alətlər və heyvan sümükləri aşkar edilərək 5 təbəqə qeydə alınıb.

Sonralar Azərbaycan arxeoloqu, AMEA Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun "Daş dövrü arxeologiyası" şöbəsinin müdiri, tarix elmləri doktoru, professor Əsədulla Cəfərovun rəhbərliyi ilə Buzeyir mağarasında geniş sahədə arxeoloji tədqiqatlar aparılaraq 6 təbəqə müəyyənləşdirilib.

Görkəmli arxeoloq, paleontoloq alimin dediyinə görə, Lerik tarixi keçmişi, zəngin maddi-mədəniyyət abidələri ilə zaman-zaman tarixçilərin, tədqiqatçıların, səyyahların diqqətini cəlb edib. 1890-cı ildə fransız arxeoloqlar Jak-de Morqan qardaşları Lerikdə ilk dəfə kəşfiyyat qazıntıları apararaq bu yerləri arxeoloji cənnətə bənzədiblər. Əldə etdikləri maddi-mədəniyyət nümunələrini özləri ilə aparıb Parisin məşhur muzeylərindən birinə təhvil veriblər.

2001-2005-ci illərdə professor Əsədulla Cəfərov Avropa alimləri ilə Buzeyir mağarasında tədqiqatlarını davam etdirərək tunc və dəmir dövründə hazırlanmış qılınc və qalxanlar, kəsici alətlər, 63 ədəd daş məmulatı, heyvan sümükləri aşkarlayıb. Bu arxeoloji materiallar zəngin mənbə sayılmaqla ibtidai icma dövrünün tədqiqi üçün müstəsna elmi əhəmiyyətə malikdir.

“Buzeyir mağaralar kəndi” kimi tanınan ərazidə 40-a yaxın irili-xırdalı təbiət abidəsi var. Mağaralardan birinin uzunluğu 17 metr, eni 8 metr, hündürlüyü isə 2,5 metrə çatır. Mağaranın ön hissəsində bir neçə iri qaya daşı var. Qədim zamanlarda mağara daha böyük olmuşdur. Burada qazılmış torpaq çöküntüsünün qalınlığı 3 metrə yaxındır.

Ta qədimdən yerli əhali bu mağaraları hilidoy koç (hilidoy mağarası), ovi koç (su mağarası), kafteyə koç (göyərçin mağarası), cıni koç (cin mağarası), təblənonci koç (təblənonc mağarası), sinoy koç (sinədaşı mağarası), Məmmədəli koç (Məmmədəli mağarası) və Bəzz qalası adlandırıb.

“Buzeyir mağaralar kəndi” paleolit düşərgəsi kimi Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli 132 saylı qərarı ilə 1500 inventar nömrəsilə qeydiyyata alınıb.

Keçmişdən gələcəyə pəncərə açılıb

Mağaralar çətin, mürəkkəb relyefə malik sıldırım qayalarda yerləşdiyindən və əraziyə yol olmadığından yerli sakinlər və turistlər üçün həmişə əlçatmaz olub. 2024-cü ilin dekabr ayında bir qrup yerli ziyalının təşəbbüsü ilə Lerikin İnkişafına Dəstək Qrupu yaradılıb və xeyirxah, nəcib missiyanı üzərinə götürüb. Rayonun kəndlərinə yolların çəkilməsində, körpülərin salınmasında, abadlıq, quruculuq işlərinin görülməsində, gənclərin təhsilində və digər xeyriyyə işlərində yaxından iştirak edir.

Qrupun rəhbəri Lerikdən Milli Məclisə üzv seçilmiş, tarix elmləri doktoru Vasif Qafarovdur. Bu xeyirxah işə rayonun 165 nəfər tanınmış ziyalısı, iş adamı, xeyriyyəçisi qoşulub. Lerik Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Əkbər Abbasov, qrup üzvləri, yerli sakinlər də dəstəklərini əsirgəməyiblər. Vasif müəllim deyir ki, Buzeyir mağaraları qədim tariximiz, mədəni sərvətimizdir. Azıx mağarsından sonra ulu tariximizi təsdiqləyən möcüzəli, heyrət doğuran əsrarəngiz məkandır. Belə sərvətimiz ola-ola, onu niyə abadlaşdırıb turizm marşrutuna çevirməyək?!

Elə bu məqsədlə keçən ilin iyul ayında təməlqoyma mərasimi keçirilib. “Buzeyir mağaralar kəndi”nə piyada yol və cığırların, turist dayanacaq mətəqələrinin tikintisinə start verilib.

Layihənin müəllifi və rəhbəri Lerikin Çayrud kəndində dünyaya göz açmış, həyatının 40 ilini tikinti və memarlığa həsr etmiş, Bakıda, Qarabağda və respublikamızın digər regionlarında möhtəşəm binaların memarı və inşaat işlərinin rəhbəri, əməkdar mühəndis, inşaat mühəndisliyi üzrə fəlsəfə doktoru Hacı Övsət Həmidovdur. Onunla “Buzeyir mağaralar kəndi”ndə iş başında söhbət etdik. Bildirdi ki, layihənin məqsədi bütün mağaralara piyada yolların çəkilməsi, turistlərin rahat, təhlükəsiz gediş-gəlişini təmin edilməsi, lazımi infrastrukturun qurulmasıdır. Birinci mərhələdə Hilidoy, Göyərçin və Cin mağaralarına əsas və alternativ yolların çəkilməsi nəzərdə tutulub. Artıq işlərin müəyyən hissəsi görülüb. Göyərçin mağarasına kimi istinad divarları hörülüb, meydançalara beton tökülüb, pilləkənlər inşa edilib. Yaxın günlərdə Cin mağarasına qədər yol çəkiləcək.

İkinci mərhələdə Dəlikli daş, Məmmədəli və digər mağaralara, Bəzz qalasına kimi piyada yol və turistlər üçün dayaq məntəqələri inşa ediləcək. Ümumi uzunluğu 3 kilometr olan yolun artıq 450 metri hazırdır. Düşünürəm ki, layihənin gerçəkləşməsi Lerikdə turizmin inkişafına, bu səfalı dağların qoynundakı çəmənliklərdə yaylaq festivallarının keçirilməsinə, yerli əhalinin məşğulluğunun təmin edilməsinə dəyərli töhfələr verəcək.

Tikinti işlərinə Buzeyir kənd sakini, 44 günlük Vətən müharibəsi iştirakçısı Babək Əliyev rəhbərlik edir. O, işlərin sürətlə görüldüyünü vurğuladı: “Buranın çox çətin relyefi var. Sıldırımlar üzərində cığır açır, yol çəkirik. Aşağıdan Zuvand ərazisinə avtomobil yolu keçir. Kiçik bir səhv, ehtiyatsızlıq üzündən iri daşlar sürüşüb yola çıxa, ağır fəsadlar törədə bilər. Ona görə təcrübəli, işgüzar adamları işə cəlb etmişik. Usta Baladdin Cəfərov, qaynaqçılardan Səddam Xamiyev, Müqəddəs Umudəliyev, fəhlələrdən Ayəddin Cəfərov, Fəqan Kəlbiyev tapşırıqların öhdəsindən bacarıqla gəlirlər. Hazırda ikinci və üçüncü meydançalarda işlər davam edir. Cin mağarası istiqamətində ən çətin aşırımda dəmir pilləkənlər qoyulub. İnanıram ki, yaxın vaxtlarda doğma kəndimiz turizm marşrutuna daxil ediləcək və kəndimiz dünyada tanınacaq.”

Lerikin İnkişafına Dəstək Qrupunun yaradıcılarından biri, işçi qrupunun rəhbəri, iqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Arzuman Muradlı dedi ki, bir ildən artıqdır burada qızğın iş gedir. Çox sevinirəm ki, adını tarix kitablarında oxuduğumuz Buzeyir mağaraları əsil qiymətini alır. Yol çəkiləndən sonra əcdadlarımızın yaşadığı bu yerlərə turist axını başlayacaq, respublikamızın və dünyanın tanınmış arxeoloqları burada çox rahat şəkildə qazıntı, kəşfiyyat, tədqiqat işləri aparacaqlar.

Qrupun fəal üzvü Ehtiram Miriyev tikintiyə tez-tez baş çəkir, maddi-mənəvi dəstəyini əsirgəmir. “Buzeyirdə keçmişdən gələcəyə yol açırıq. Əvvəllər turistlər bura qalxa bilmir, ətrafı uzaqdan seyr edirdilər. İndi isə yol çəkirik ki, ulularımızın yaşadıqları bu əzəmətli yerləri gəlib görsünlər, - deyə qürurla bildirir.

Qrupun digər üzvü Eldost Ağaverdiyev həm də maraqlı həmsöhbətdir. Bu qayanın arxasında Cin mağarası yerləşir, - deyə əli ilə sıldırım qayanı göstərir. Vaxtilə ata-babalarımız məşəllə mağaraya daxil olublar, lakin oksigen çatışmadığından sönüb. Çox qaranlıq olduğundan və içəridə məşəl yanmadığından buranı Cin mağarası adlandırıblar. Yaxın günlərdə buraya yolun çəkilişi başa çatacaq. Layihənin gerçəkləşməsi dağ turizmi, piyada yürüşlərin, paraşüt yarışlarının keçirilməsi üçün geniş imkanlar açacaq.

Buzeyir mağaraları tariximizin yeni bir səhifəsidir. Lerikdən, Azərbaycana və oradan da dünyaya açılan pəncərə,əsrlərin silə bimədiyi daş yaddaşımızdır.

Əlisəfa HƏSƏNOV,
XQ-nin bölgə müxbiri