İdeologiya: cəmiyyətin dayanıqlıq amili, gələcəyin istiqamətverici meyarı

Rafiq Əliyev
“İrşad” İslam Araşdırmaları Mərkəzinin direktoru, professor, fəlsəfə elmləri doktoru

Cəmiyyət yalnız qanunlar və siyasi institutlar sayəsində mövcud olmur. Onun dayanıqlılığı və fəaliyyəti əhəmiyyətli dərəcədə birgəyaşayış qaydalarının ümumi dərkindən – nələrin məqbul hesab edilib-edilməməsi, şəxsi azadlıqla ictimai məsuliyyət arasındakı sərhədlərin haradan keçməsi barədə ümumi razılıqdan asılıdır. İdeologiyanı məhz bu ümumi anlayış formalaşdırır.

İdeologiya və onun rolu

Bu kontekstdə ideologiya dedikdə sadəcə şüarlar toplusu, siyasi baxışların və ya fəlsəfi konsepsiyaların aşılanması nəzərdə tutulmur. Tətbiqi mənada ideologiya cəmiyyətdə insanların davranışını tənzimləyən dəyərlər və normalar sistemidir. O, fəaliyyətlərin uzlaşdırılması üçün əsas rol oynayır və onları ümumi qəbul edilmiş qaydalar çərçivəsində tənzimləyir. İdeologiya mövcud olduqda insanlar sadəcə yanaşı deyil, vahid prinsiplərə əsaslanaraq birgə yaşayırlar. Onsuz cəmiyyət formal olaraq mövcudluğunu davam etdirsə də, daxili tarazlığını, mənəvi bağlılığını itirir.

İdeologiyanın yoxluğu və onun fəsadları

İdeologiyanın yoxluğu mütləq azadlıq kimi qəbul edilməməlidir. Əksinə, bu, hər dəfə yenidən bərpa olunması vacib sayılan sabit razılaşmaların yoxluğu deməkdir. Ümumi davranış çərçivələri itdikdə hər kəs şəxsi maraqlarına uyğun hərəkət etməyə başlayır ki, bu da ümumi normaların məcburiliyinin zəifləməsinə gətirib çıxarır. Bu normalar formallığa çevrilir və cəmiyyət öz mənafelərinə uyğun olaraq ayrı-ayrı qruplara parçalanmağa başlayır.

Bundan əlavə, ideologiyanın yoxluğu cəmiyyəti xarici nəzarətdən asılı vəziyyətə salır. Davranışı daxili razılıq əsasında tənzimləmək əvəzinə sanksiyalara, qadağalara və inzibati təzyiqlərə əl atmaq məcburiyyəti yaranır. Daxili razılıq zəiflədikcə xarici mexanizmlərə ehtiyac da artır və nəzarət daha da sərtləşir. Uzunmüddətli perspektivdə bu, azadlıq və demokratiya anlayışı formal olaraq qalsa belə, xarici tənzimləmə üsullarının əhəmiyyətli dərəcədə güclənməsinə səbəb ola bilər.

Özünənəzarət — azadlığın şərti kimi

İdeologiya o zaman işləməyə başlayır ki, o, sadəcə tələblər toplusu kimi deyil, birgəyaşayışın əsası kimi qəbul edilir. Bu zaman insanda özünənəzarət — xarici nəzarətə ehtiyac duymadan öz hərəkətlərini ümumi normalarla uzlaşdırmaq instinkti yaranır. Özünənəzarət azadlığı məhdudlaşdırmır, əksinə, onu mümkün edir. Daxili məhdudiyyət olmadıqda azadlıq asanlıqla özbaşınalığa çevrilir.

Özünənəzarət olmadan cəmiyyət xarici nəzarətə əl atmaq məcburiyyətində qalır ki, bu da formal demokratiyanın mövcudluğuna baxmayaraq, getdikcə sərtləşən bir sistemə gətirib çıxarır. Buna misal olaraq cəmiyyətin dayanıqlılığının yalnız cəza qorxusu ilə deyil, həm də normaların şüurlu qəbulu ilə müəyyən edilməsini göstərmək olar. İnsanlar ideologiyanı doğma bir sistem, könüllü riayət etdikləri bir qayda kimi qəbul etdikdə cəmiyyət daha sabit olur. İdeologiya yoxdursa sabitlik sərt xarici tədbirlər hesabına əldə edilir ki, bu da nəticədə etimadı sarsıda və inkişafın təməlini məhv edə bilər.

İdeyalar və ideologiya: fərqlər

Bir çox cəmiyyətlərin bəyan edilən, müzakirə olunan və ictimai əlaqələrdə aktiv istifadə olunan ideyaları var. Lakin ideyaların olması hələ ideologiyanın olması demək deyil. İdeologiya yalnız o zaman yaranır ki, bu ideyalar ümumi qəbul edilmiş davranış qaydasına çevrilir.

İdeologiya sadəcə bir nəzəriyyə deyil; o, gündəlik hərəkətlərdən tutmuş siyasi-ictimai institutların işinə və məsuliyyət sisteminə qədər sosial həyatın bütün səviyyələrində praktiki əhəmiyyət kəsb edən və fəaliyyət göstərən bir reallıqdır. İdeologiyanın yoxluğu sərbəstlik və vətəndaşlar üçün daha az öhdəlik kimi qəbul edilə bilər. Lakin uzunmüddətli perspektivdə bu, dayanıqlılığın çatışmazlığına gətirib çıxarır, həmçinin hakimiyyətə və təsisatlara olan inamı sarsıdır.

Qısamüddətli perspektivdə aydın ideologiyanın olmaması idarəetməni sadələşdirə bilər, lakin uzunmüddətli dövrdə ümumi qaydaların müəyyənləşdirilə bilməməsi ilə bağlı problemlərə yol açır.

İdeologiya ümumi normaların və həyat prinsiplərinin qəbulu prosesində formalaşır. Bu hal o cəmiyyətlərdə yaranır ki, orada aydın və ardıcıl dəyərlər sistemi mövcuddur, qaydalar hər kəsə bərabər və istisnasız tətbiq olunur. İdeologiyasız cəmiyyət mövcud ola bilər, lakin o, inkişaf edib çiçəklənə bilməz. Bunun üçün hər kəsi müəyyən norma və dəyərlərə riayət etməyə vadar edən sabit bünövrə lazımdır.

İdeologiya yuxarıdan təzyiqlə qəbul etdirilmir. O, ya ictimai asayişin əsasına çevrilir, ya da sadəcə fəaliyyətdə olmayan ideyalar toplusu olaraq qalır. Cəmiyyətin dayanıqlılığı bu normaların nə qədər dərindən və şüurlu şəkildə qəbul edilməsindən asılıdır. İdeologiyanın yoxluğu intizamsızlığa və xaosa, onun mövcudluğu isə hər kəsin ümumi razılaşmalar çərçivəsində şüurlu şəkildə hərəkət etdiyi azad və dayanıqlı həyat şəraitinə zəmin yaradır.

Gələcəyin istiqamətverici meyarı

Ümummilli lider Heydər Əliyevin bizlərə əmanət etdiyi azərbaycançılıq ideyası mücərrəd nəzəriyyə və ya siyasi atribut deyil. Bu, cəmiyyətin öz hərəkət istiqamətini dərk etməsinə imkan verən ictimai istiqamətlər sistemidir. İdeologiyanın olmadığı və ya yalnız formal xarakter daşıdığı yerlərdə cəmiyyət daxili bağlılığını itirir və pərakəndə şəkildə yaşamaya başlayır — hadisələrə reaksiya verir, lakin öz gələcəyini formalaşdıra bilmir.

Tarixi təcrübə göstərir ki, dərk edilmiş ideologiyaya malik olmayan dövlətlərin məqsədlər böhranı ilə üzləşməsi qaçılmazdır. İqtisadiyyat işləyə, institutlar fəaliyyət göstərə bilər, lakin ideoloji təməl olmadan onlar uzunmüddətlilikdən məhrum ola bilərlər. Belə bir vəziyyətdə cəmiyyət kompassız qalır — o, hərəkət edir, lakin hara və nə üçün getdiyini bilmir.

İdeologiya ona görə zəruridir ki, o, ictimai həyatın fundamental suallarına cavab verir: hansı dəyərlər bazis rolunu oynayır, hansı hədəflər ümumi hesab edilir, hansı davranış formaları təşviq olunur, şəxsiyyətin cəmiyyət və dövlət qarşısında məsuliyyət sərhədi haradan keçir? Bu cavablar olmadan nə yeni nəslin tərbiyəsi, nə də dayanıqlı vətəndaş mədəniyyətinin formalaşması mümkündür. İdeologiyanın praktiki icrası xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

İdeologiya bəyan edildiyi zaman deyil, əksəriyyət tərəfindən mənimsənildiyi və gündəlik həyatda təzahür etdiyi zaman aparıcı qüvvəyə çevrilir. O, əməyə, qanuna, ədalətə, dövlətə və bir-birimizə olan münasibətdə özünü büruzə verir. Dəyərlər davranış normasına çevrildikdə ideologiya nəzəriyyə olmaqdan çıxıb ictimai reallığın bir hissəsini təşkil edir.

Aparıcı ideologiya yalnız siyasi strukturlara və ya dar maraq qruplarına xidmət edə bilməz. O, bütün cəmiyyətə xidmət etməli — sosial bağlılığı, mənəvi meyarları və gələcəyə dair uzunmüddətli baxışı təmin etməlidir. Yalnız bu halda o, etimad qazanır və birləşdirici qüvvəyə çevrilir.

İdeologiyanın mədəni və mənəvi sahə ilə qarşılıqlı əlaqəsi də eyni dərəcədə vacibdir. İdeologiya dini əvəz etmir və onun içində ərimir, lakin o, xalqın mənəvi təcrübəsindən tamamilə qopuq da ola bilməz. Mədəni və əxlaqi əsaslara söykənməyən ideologiya tərbiyəvi potensialını və həyat qabiliyyətini itirmiş olur.

İdeologiya bir anın içində reallaşmır. Bu, təhsil, mədəniyyət, dil, şəxsi nümunə və onu təmsil edənlərin məsuliyyəti vasitəsilə həyata keçirilən daimi bir fəaliyyətdir. Bu işin ardıcıl aparıldığı yerdə sabit ictimai koordinasiya sistemi formalaşır. Dayandığı yerdə isə ideologiya formallığa çevrilir.

Nəticə sadə və eyni zamanda prinsipialdır: ideologiya ya ictimai inkişafın istiqamətverici meyarı kimi işləyir, ya da cəmiyyət istiqamətsiz qalır. Mürəkkəb və dəyişən dünya şəraitində ideoloji təməlin yoxluğu ciddi riskdir. İdeologiya — keçmiş anlam və ya mücərrəd bir şüar deyil. O, dərk edilmiş bu günün və idarə olunan gələcəyin şərtidir. Praktikada azərbaycançılıq məhz belədir — xalqımızın onilliklər boyu əsas ideoloji məşəlidir.

P.S. Tez-tez ictimai diskurslarda “azərbaycanlılıq” və “azərbaycançılıq” anlayışlarının qarışdırılması halları müşahidə olunur. Halbuki bu, sadəcə söz fərqi deyil. Azərbaycanlılıq — xalqa, mədəniyyətə və tarixə mənsubluq faktıdır. O, hər bir fərdə doğuşdan verilir, özlüyündə hədəflər və ya normalar formalaşdırmır. Azərbaycançılıq isə necə yaşadığımızı, cəmiyyəti hansı prinsiplər əsasında qurduğumuzu, hansı istiqamətə hərəkət etdiyimizi müəyyənləşdirən şüurlu baxışlar sistemidir. O, təfəkkür və ümumi bütövlük qarşısında daşınan məsuliyyət vasitəsilə formalaşır.

Yəni azərbaycançılıq azərbaycanlılıq faktoruna söykənərək mənsubiyyəti konkret istiqamətə, formaya və şüurlu xarakterə çevirir.