İnsan torpağı itirəndə, əslində, nəyi itirir? Torpağın ruhu haqqında

Hər nə qədər rejissor olub kinoya könül bağlasam da, bir həqiqəti dəqiq bilirəm ki, insan heç nəyi gözləri ilə xatırlamır. Yəni gözlərimiz də kamera obyektivi kimi sadəcə görüntünü beynimizə həkk edir. Bəzən o görüntülər yaddaşımızdan tamamilə silinsə də, qəlbimizdə həmin görüntülərin xatirəsi qalır.

Bəli, insan məkanları da gözləri ilə xatırlamır, əslində. Bəzən bir yerin yaddaşı gözlərimizin yox, ayaqlarımızın yaddaşında qalır.

Uşaqlıqda qaçdığımız torpağın yumşaqlığını da o cür xatırlayırıq.

Bizi həmin gün isidən günəşin rəngini də unuda bilirik, amma o isti xatirimizdə qalır.

Və sən başa düşürsən ki, unutduğunu zənn etdiyin yer də səni heç vaxt unutmayıb.

Rüstəm Dastanoğlunun hekayəsində məni ən çox düşündürən də budur: insan torpağı itirəndə, əslində, nəyi itirir?

Evi? Küçəni? Kəndi? Uşaqlıq xatirələrini? Yoxsa bütün bunlardan daha çətin izah olunan bir şeyi – özünün dünyadakı ilk formasını?

Çünki uşaqlıq keçmiş zaman deyil. Uşaqlıq insanın içində davam edən zamandır. Yetkinlik bizi o vaxtdan uzaqlaşdırır, həyat bizi başqa şəhərlərə, başqa evlərə, başqa adamlara aparır. Amma insanın bir vaxtlar ayaqyalın qaçdığı torpaq bədənin hansısa yaddaş qatında qalır. Ona görə də bu hekayədə torpağın xatırlanması mənə təkcə poetik, nostaljik təsir etmədi, həm də düşündürdü.

Maraqlıdır, qəhrəmanın keçmişinə aparan yol gözlərindən yox, ayaqlarından başlayır. Ayağının altından keçən “xoş gizilti” birdən-birə onu illər əvvələ aparır. Bu detal təsadüfi seçilmiş kimi görünmür. Əksinə, hekayənin bütün fəlsəfəsini özündə saxlayır. Çünki ayaq insanın torpaqla ən birbaşa təmas nöqtəsidir. Göz məsafədən baxır, ayaq isə torpağa toxunur. Göz unuda bilər, ayaq isə unutmur.

Yaddaşın ən qədim forması da elə bədən yaddaşıdır.

İnsan uşaqlıqda yaşadığı hər şeyi xatırlamır. Hansı gün nə etdiyini, hansı küçədən keçdiyini, hansı səhər hansı paltarı geyindiyini unudur. Amma həmin həyatın bədənimizdə yaratdığı hisslər tamamilə yox olmur. Bir qoxu bizi iyirmi il əvvələ aparır. Bir musiqi heç gözləmədiyimiz bir adamı xatırladır. Bir küçə bizi uşaqlığımıza qaytarır və basdırılmış bir dünyanın qapısını açır.

Ədəbiyyatın, kinonun və digər sənət növlərinin işi də məhz bu qapını tapmaqdır.

Bu hekayə həm də ona görə xoşuma gəldi ki, müəllif böyük tarixi bir hadisəni kiçik, fiziki və çox sadə bir hissin içində yerləşdirib işğal olunmuş torpaqdan danışsa da, mətni siyasi, siyasi şüarlarla ağırlaşdırılmır. Mətn insanilik, bəşərilik prinsiplərini təntənəsiz nümayiş etdirir bizə.

İşğalın ən ağır tərəfi xəritədə sərhədin dəyişməsi deyil. Ən ağır tərəfi odur ki, insanın “gedib görə bilərəm” dediyi bir yer birdən-birə “gedə bilmərəm”ə çevrilir.

Dünyanın ən uzaq nöqtələrinə getmək mümkündür. Təyyarələr qitələri bir-birinə bağlayır. İnsan okeanları keçir, səhraları aşır, kosmosa çıxır. Amma bir insanın uşaqlığını keçirdiyi küçəyə qayıtması mümkün deyil. Bu paradoksun özündə müharibənin nə demək olduğunu anlamaq üçün kifayət qədər material var: insan kainata yol tapa bilir, öz uşaqlığına yol tapa bilmir.

Deməli, torpağın itirilməsi yalnız məkan itkisi deyil. İnsanın öz keçmişinə giriş hüququnun əlindən alınmasıdır.

Hekayənin yuxu ilə gerçək arasında qurulması da maraqlı fənddir. Yuxu burada sadəcə hadisələrin baş verdiyi mühit deyil, yaddaşın özünəməxsus dilidir. Yuxuda insan keçmişi olduğu kimi görmür. Keçmiş onun içində necə yaşayırsa, elə də görür.

Həyatda susan ana yuxuda çığırır.

Həyatda köməksiz qalan uşaq yuxuda kömək axtarır.

Həyatda baş verib qurtarmış hadisə yuxuda yenidən baş verir.

Bu mənada yuxu bəzən yaddaşın yox, ədalət duyğusunun məhsuludur. Şüurun düzəldə bilmədiyini yuxu dəyişdirir. Reallıqda vaxtında deyilməyən sözlər yuxuda deyilir, reallıqda edilməyən hərəkətlər yuxuda edilir. İnsan keçmişi geri qaytara bilmir, amma yuxuda ona yenidən toxuna bilir.

Ədəbiyyat da bir az belə işləmirmi?

Ədəbiyyat reallığı dəyişmir, amma ona yenidən baxmaq imkanı verir.

Bu hekayənin ən dərin qatlarından biri isə zamanın yalnız geriyə yox, irəliyə də hərəkət etməsidir. Ata uşaqlığını xatırlayır, amma hekayənin emosional istiqaməti keçmişə yox, gələcəyə yönəlir. Çünki həmin torpağın yaddaşı artıq oğula ötürülür.

Burada ata ilə oğul sadəcə iki obraz kimi gəlmədi mənə. Zənnimcə, onlar həm də iki zamanın görüşüdürlər.

Biri torpağı xatırlayır.

O biri torpağı hələ tanımır.

Amma ata inanır ki, bir gün oğlu həmin torpağın üstündə qaçacaq. Və ən maraqlısı budur ki, oğul ayağının altında yaranacaq o tanış hissin haradan gəldiyini bilməyəcək.

Bir nəsildən digərinə sadəcə genetik kodlar, adlar, dillər, adətlər keçmir, bunlarla birlikdə izah olunmayan hisslər də keçir. Bəzən insanın içində heç vaxt görmədiyi bir yerə qarşı qəribə doğmalıq yaranır. Haradan gəldiyini bilmədiyi bir nisgil peyda olur. Hansısa mahnını eşidəndə niyə kövrəldiyini anlamır. Bəlkə də yaddaş yalnız insanın öz yaşadığı şeylərin yaddaşı deyil. Bəlkə yaddaş bir az da bizdən əvvəl yaşayanların bizə buraxdığı görünməz izdir. Nə bilmək olar?

Belə baxanda, torpaq da bioloji yaddaşa bənzəyir.

Və burada qısa hekayənin möcüzəsi başlayır.

Əvvəla bilmək lazımdır ki, qısa hekayə böyük romanın kiçik forması deyil. Roman dünyanı genişləndirir, hekayə isə dünyanı sıxır. Roman çox vaxt hadisələrin arasındakı məsafəni göstərir, hekayə isə məsafəni bir detalın içinə yığa bilir. Romanın yüzlərlə səhifədə aça biləcəyi bir mövzunu bir neçə səhifəlik hekayə bir ayaq toxunuşuna sığışdırır.

Yaxşı qısa hekayədə sözün özündən çox, sözün ətrafındakı boşluq işləyir.

Orada müəllif hər şeyi deməməlidir. Çünki hər şeyi deyəndə oxucuya heç nə qalmır.

Qısa hekayənin gücü bitdikdən sonra da oxucunu düşünməyə vadar etməkdədir.

Yaddaşın davamlılığı haqqında düşünmüşəm həmişə.

İşğal torpağı insandan ala bilər.

Müharibə evi dağıda bilər.

Zaman uşaqlığı geri qaytarmaya bilər.

Amma insanın bir dəfə yaşadığı doğmalığı tamamilə məhv etmək o qədər də asan deyil.

Çünki torpağın bir nüsxəsi xəritədədir, bir nüsxəsi isə insanın içində.

Xəritədəki torpaq işğal oluna bilər.

İnsanın içindəki torpağı isə işğal etmək mümkünsüzdür.

Ədəbiyyatın ən gözəl təsəllilərindən biridir bu. İtirilmiş şey yox olmur, sadəcə forma dəyişir.

"Torpağın ruhu" hekayəsi mənim bu təsəllimi gücləndirdi.